با به‌هه‌موولایه‌ک کورته‌ باسێکی جوگرافیا و مێژووی ناوچه‌ی پشده‌ر بنوسینه‌وه

خالید ئەحمەد ئاسنگەر:

جێگای خۆیه‌تی سه‌ره‌تا زۆر سوپاسی هه‌موو به‌ڕێزانه‌ بکه‌‌ین که‌ به‌ڕا و سه‌رنجه‌کانیان ئه‌م بابه‌ته‌یان ده‌وڵه‌مه‌ند تر و تۆکمه‌تر کرد یان ده‌یانه‌وێت له‌مه‌ودوا بیکه‌ن. به‌ڵکو به‌ هیمه‌تی هه‌موو لایه‌ک له‌ ئاینده‌ بتوانین بیبلۆگڕافیایه‌کی پێناسه‌ی ناوچه‌که بنووسسینه‌وه و وه‌ریگێڕینه‌ سه‌رزمانه‌ بیانیه‌کان، به‌ تایبه‌تی زمانی ئینگلیزی.

 

چاوه‌روانی په‌نجه‌ و خامه‌ی هه‌موولایه‌کین به‌ سوپاس و پێزانینه‌وه.

ئەم پۆستە ئەلیکترۆنیە لەلایەن ئامێرئ سپامەوەیە. جاڤاسکریپت دەبێت چلاک بکەی بۆ بینینی, you need JavaScript enabled to view it

 

‌‌ ناوی پشده‌ر:

وێ ده‌چێت كه له (پشت ده‌ر)ه‌وه ‌هاتبێت، به واته پشت (ده‌ر) یا ئه‌و ده‌ربه‌نده‌ی كه زێی بچوكی به ناو‌دا ڕه‌ت ده‌بێت، چیای كێوه‌ڕه‌ش و ئاسۆس لێك جیاده‌كاته‌وه. هه‌ر ئه‌و ده‌ر‌به‌نده‌ش ناو‌چه‌ی پشده‌ری به ناوچه‌ی بیتوێنه‌وه گرێداوه.

 

ناوی قه ڵادزێ:

ڕای جیاواز هه‌یه‌ له‌سه‌ر ناوی قه‌ڵادزێ. هه‌ندێک ڕایان وایه له ( قه ڵادووزێ) وه هاتوه. له دامێنی خواره‌وه‌ی شاری قه‌ڵایه‌ك هه‌یه كه مێژووه‌كه‌ی زۆر كۆنه { هه ندێك سه‌رچاوه بۆ سه‌رده‌می ئاشووریه‌كان، هه‌ندێکی تریش بۆ سه‌رده‌می (خان بداغ) كوڕی فه‌قێ ئه‌حمه‌دی داره‌شمانه‌ی ده‌گێڕنه‌وه. ( گوایه ئه‌م قه‌ڵایه‌ به توره‌كه گڵ كێشی دروستكراوه) . دوو چۆمی (وه‌ستا سێمان و چۆمخڕکه‌) ی‌ به‌ناو قه‌ڵادزێ ‌دا تێده‌په‌ڕن له پشت قه‌ڵاته‌كه یه‌ك ده‌گرنه‌وه.

 

هه‌ندێک ڕۆشنبیر و نووسه‌ر ڕای جیاوازیان هه‌یه‌ له‌سه‌ر ناوی قه‌ڵادزی:

ا- مامۆستا (خدر ابراهیم خدر که‌ مامۆستای مێژوویه‌ له‌ یه‌کێک له‌ قوتابخانه‌کانی قه‌ڵادزێ) ڕای وایه که له( قه‌ڵادووزێ) وه هاتووه.

ب- مامۆستا طه بابان له ‌کتێبه‌که‌‌ی کۆستی شارێک ڕای وایه که (قه‌ڵا) که ئه‌وه هه‌یه، (دژ) که‌ هه‌میشه دژی داگیرکه‌ران بووه. به‌ تێپه‌ڕ بوونی مێژوو دژه‌که‌ بووه به‌ دزێ. واتا ( قه‌ڵادژێ) بووه بۆته ( قه‌ڵادزێ). هه‌روه‌ک چۆن: ( ڕه‌واندژ) بۆته (ڕه‌واندز) و ( نه‌وڕۆژ) بووه به‌ (نه‌ورۆز).

ج- میرزا خدری هێرۆیی ده‌ڵێ هه‌‌ندێک که‌س پێیان وایه‌ له ‌( قه‌ڵای زی) هاتووه، (زی: جۆره‌ دڕک و داڵێکه). به‌واتا کاتی خۆی ده‌بێت هه‌ر چوار ده‌وری قه‌ڵا‌که ( زی) بووبێ. به‌ ڕای من ئه‌و بۆ چوونه لاوازه چونکا زۆر قه‌ڵای تریش له‌ وانه‌یه هه‌بن چوار ده‌وریان به ( زی) گیرابێت و ئه‌و ناوه‌شیان به‌ سه‌ردا نه‌بڕاوه.

د- دارا حه‌سه‌ن خدر پێی وایه‌ قه‌ڵادزه‌ ناوێکی فارسیه‌ به ‌واتای قه‌ڵای قه‌ڵاکان دیت، چونکه‌ ووشه‌که‌ له‌ ( قه‌ڵا دژی ) فارسیه‌وه‌ هاتووه‌، له‌زمانی عه‌ره‌بیشدا ووشه‌ی رسا نیه‌ بۆیه‌ بۆته‌ قه‌ڵادزه‌.

 

 

هه‌ڵكه‌وتی جوغرافیایی:

پشده‌ر ده‌كه‌وێته باکوری ڕۆژهه‌ڵاتی شاری سلێمانی و سه‌ر به‌ پارێزگای سلێمانیه.

هه‌ندێک له‌ نوسه‌ر و ڕۆشنبیر پێیان وایه‌ هه‌ڵکه‌وتی ناوچه‌که‌ له‌سه‌ر سنووری ئێران – عێراق و ئاڵوگۆڕی ئیداری که‌ تا ساڵی ١٩٧٠ ناحیه‌ی بنگرد سه‌ر به‌ قه‌زای پشده‌ر بووه و دوای خراوه‌ته‌ سه‌ر قه‌زایه‌کی تر (ڕانیه دواتر دوکان). یان ناحیه‌ی ناوده‌شت که‌ پێشتر سه‌ر به‌ قه‌زای ڕانیه‌ بووه و له‌دوای ١٩٧٠ خراوه‌ته‌ سه‌ر قه‌زای پشده‌ر ئاڵوگۆڕی به‌سه‌ر ڕووپێوه‌که‌یدا هێناوه، وای کردووه که‌ ژماره‌ی ڕوو پێوی ته‌واوی ڕووبه‌ره‌که‌ی به‌ گوێره‌ی مێژووی ناوچه‌که‌ گۆڕانی به‌سه‌ر داهاتووه.

به‌پێ‌ی ئه‌و زانیاریانه‌ی که‌ کاک ئه‌مین قادر له‌ ده‌زگا ڕه‌سمیه‌کان ده‌ستی که‌وتووه و له‌ پاشکۆیه‌کی تایبه‌تیدا له‌ کتێبی ئه‌منی ستراتیجیی عێراق و سێکوچکه‌ی به‌عسییان بڵاوی کردۆته‌وه. ڕووبه‌ری ناوچه‌ی پشده‌ر به‌ پێی دابه‌شبوونی ئیداری عێراق له‌ ساڵی ١٩٨٤ دا ١٣٠٢ کم٢ مه‌زنده‌ کراوه.

 

‌ به‌م شێوه‌یه‌ به‌سه‌ر ناحیه‌کانی ئه‌و کاته‌دا دابه‌ش بووه‌:

مه‌رکه‌زی قه‌زا ٣١٣ کم٢

ناوده‌شت ٧٨٦ کم٢

هێرۆ ٢٠٣ کم٢

له‌ ساڵی ٢٠٠٠ ناحیه‌ی ناوده‌شت کراوه‌ته‌ دوو ناحیه‌ی:

ناوده‌شت ٦٠٦ کم٢

ژاراوه‌ ١٨٠ کم٢

هه‌روه‌ها له‌ شوین ناحیه‌ی (مه‌رکه‌ز و هێرۆ) ئێستا ناحیه‌کانی: (مه‌رکه‌ز، هێرۆ، هه‌ڵشۆ، ئیسێوه‌) هه‌یه.‌

 

كۆمه‌ڵێك چیا ده‌وره‌ی ناوچه‌ی پشده‌ریان داوه سنوره‌‌كه‌ی له ناوچه‌كانی تر جیا ده‌كاته‌وه؛

- زنجیره چیای بڵفه‌ت و ته‌ورداسه له ڕۆژ‌هه‌ڵاته‌وه له ناوچه‌ی سه‌رده‌شت،

- چیای قه‌ندیل له باكوره‌وه له ناوچه‌ی پیرانشار [خانێ]،

- چیای كێوه‌ڕه‌ش له ڕۆژئاواوه له ناوچه‌ی بیتوێن،

- چیای ئاسۆس له باشوره‌وه له ناوچه‌ی مه‌رگه.

 

ئه‌م لوتكه سه‌ركه‌شانه به‌سه‌ر نا‌و‌چه‌كه‌دا ده‌ڕوانن؛

قه‌ندیل، چواس، هه‌رمێن، مامه‌نده، بڵفه‌ت و كوریس. سارا...هتد

 

ئه‌م زێ و ڕووبارانه‌شی تێدا هه‌ڵده‌قوڵن یان پێیدا ڕه‌ت ده‌بن؛

زێی بچوك له بێتوشه‌وه به دامێنی چیای ئاسۆس به ناوچه‌ی پشده‌ردا ڕه‌ت ده‌بێت له ده‌ر‌به‌ند ده‌ڕژێته ئه‌و ده‌ریاچه‌‌یه‌ی كه پاشاوی به‌نداوی دوكان دروستیكردوه.

ڕووبارێك كه به‌ چۆمی وه‌ستا سێمانی ناسراوه، له ئاوی سپی سه‌روی هه‌ڵشۆ هه‌ڵده‌قوڵێت، له پشت قه‌ڵاتی قه‌ڵادزێ له‌گه‌ڵ چۆمی چۆمخڕكه یه‌‌كده‌گرنه‌وه، له‌ خوار گوێزیله‌ و ده‌قناوه‌ ده‌ڕژێته‌ زێ‌ی بچوک.

ئه‌م چۆمانه‌ش ( ژاراوه ، به‌سته‌ستێن و كه‌ڵه‌گافڕێن) كه له‌بناره‌كانی چیاكانی باکور و بناری قه‌ندیل هه‌ڵده‌قوڵێن، له‌ خوار سندۆڵان، برایماوا و کۆمه‌ڵه‌ له‌ سێ شوێن به‌جیا ده‌ڕژێنه زێی بچوك که‌ له‌ هه‌ندێک شوێنی ناوچه‌که‌ به‌زێی سندۆڵانیش ناوی ده‌برێت.

پشده‌ر‌ ناوچه‌یه‌کی كشتوكاڵی، ئاژه‌ڵداری و بازرگانیه. له‌ ڕابردوو باشترین توتن له‌م ناوچه‌ و له بیتوێن به‌رهه‌م ده‌هێندرا. تا پێش ڕاگواستن زنجیره‌ی بازرگانی ( هه‌ولێر، کۆیه‌ ، ڕانیه ، سه‌رده‌شت، میراوه و خانێ) یان ( که‌رکوک، کۆیه‌، ڕانیه، سه‌رده‌شت، میراوه و خانێ‌) ی پێکه‌وه گرێده‌دا. هه‌ر به‌و هۆیه‌وه‌ش بوو زۆر بازرگانی شاره‌کانی تر له‌ قه‌ڵادزێ ده‌ژیان به‌ تایبه‌تی کۆییه‌کان.

 

كورته باسێكی مێژوویی ناوچه‌كه:

- به‌پێ‌ی هه‌ندێک سه‌رچاوه‌‌ی مێژووی قه‌ڵادزێ مێژووه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ پێش سه‌رده‌می ئاشوری یه‌كان.

- له‌كاتی هێرشه‌كانی (سه‌رجۆنی) ی هه‌شته‌م ناوی زمبلی بووه.

- له ساڵی ٥٧٢ ی زاینی ناوی قه‌ڵادزێ ( نامرێ) بووه.

- له‌سه‌رده‌‌می عوسمانیه‌‌كاندا ناوی (الحمیدیه) بووه.

- له دوای هێرشه‌كانی له‌شكری عوسمانی له ساڵانی ١٨٩٢- ١٨٩٣ بۆ سه‌ر ناوچه‌ی پشده‌ر و داگیركردنی، ناوی شاره‌كه‌یان گۆڕی به ( المعموره العزیزه).

- له‌ دوای ٢٥- ٦- ١٩٨٩ ئه‌م شاره‌ به‌ هه‌موو ناحیه‌ و گونده‌کانی به‌ هۆی ڕاگواستنه‌وه نه‌ماوه‌ و له‌گه‌ڵ ئه‌رز ته‌خت کراوه. له‌ دوای ڕاپه‌رینه‌ مێژووه‌که‌ی ٤- ٣- ١٩٩١ و پاکسازی کورستان له ٥ – ٣- ١٩٩١ ئه‌و شاره‌ جارێکی دی به‌ ره‌نج و نینۆکی خه‌ڵکه‌که‌ی دروست کراوه‌ته‌وه. نازناوی شاری (دوو جار شه‌هید) به‌سه‌ر دابڕاوه‌. هه‌ندێک نوسه‌ر و ڕۆشنبیر له‌ نوسینه‌کانیان به‌ (قه‌ڵای خه‌بات و ڕاپه‌ڕین) ناوی ده‌به‌ن.

 

ناوی هه ندێ شوێنه‌واری مێژووی:

زۆر شوێنه‌واری مێژووی له ناوچه‌كه ده‌بیندرێن، له‌وانه:

١- قه‌ڵاتی ( قه‌ڵادزێ، سه‌ید‌ ئه‌حمه‌دان و دینگه).

٢- به‌رشاخان له ناحیه‌ی هێرۆ،

٣- بێموش له گوندی بێموش،

٤- زندان له گوندی باده‌ڵیان،

٥- گردی حه‌سار له گوندی حه‌سار،

٦- گلکۆی فه‌قێ ئه‌حمه‌دی داره‌شمانه،

٧- گڵکۆی شێخ فه‌رخ،

٨- گڵکۆی سۆفیه‌کانی سیکه‌نه‌ و سه‌رخانان،

٩- زۆر شوێنه واری شه‌ڕه‌كانی سه‌رده‌می فتوحاتی ئیسلامی بۆ نموونه؛

( دۆڵی شه‌هیدان) له پشتی سه‌نگه‌سه‌ر، وه زۆری تریش.

 

هه ندێك داب و نه‌ریتی ناوچه‌كه:

- هه‌ر له كۆنه‌وه شورایه‌ك له ناوچه‌كه هه‌بووه كه نوێنه‌ری هه‌موو چین و توێژه‌كانی تێدا بووه، به پیاو ماقوڵان و ڕیش سپیانی ناوچه‌كه ناو یان ‌هاتووه. هه‌رچی كێشه و مه‌شاكیلی ناوچه‌كه بووه به‌ ئه‌ستۆی خۆیان گرتوه و به بێ مقابیل خه‌ریكی حه‌ل كردنی كێشه‌كان بوون،

- له كاتی مردوو مردندا هه‌موو خه‌ڵك به‌شداریان تێداكردوه و به ده‌فه لێدان و به پێیان تابوته‌که‌یان له‌سه‌ر شانیان داناوه تا سه‌ر قه بران، دوایش بۆ ماوه‌ی سێ ڕۆژ هه‌موو گه‌ڕه‌ك سێ‌جه‌مه، به ‌تایبه‌ت ئێواران سینیان بردۆته‌وه بۆ ماڵی خاوه‌ن مردوو، نانی به كۆمه‌ڵیان خواردوه و نه‌یان هێشتوه خاوه‌ن مردوو به ته‌نها هه‌ست به ئازاره‌كانی بكات. له‌ دوای ساڵانی‌هه‌شتاکان بۆ بارهاسانی و یه‌ک جۆری له‌سه‌ر سفره‌ی نان خواردنه‌که، زۆربه‌ی ئه‌و خزم وکه‌سانه‌ی که‌به‌شدار تازیه‌که‌ ده‌که‌ن به‌ بڕێک پاره‌ بۆ مه‌سه‌ره‌ف به‌شداری ده‌که‌ن، ده‌سته‌یه‌کی خۆبه‌خشیش سه‌رپه‌رشتی دروست کردنی خواردن و پێشوازی به‌شدارانی تازیه‌ ده‌که‌ن.

- زۆر میوان دۆست و خزمه‌تگوزار بوون به‌رامبه‌ر به‌و‌ ڕێبوار و غه‌ریبانه‌ی ڕێیان كه‌وتبێته ناوچه‌كه، یاخود لێی قه‌ومابێ و په‌نای بۆ بردبن.

ئه‌م عه‌شیره‌ت، تیره، تایفه و بنه‌ماڵانه له ناوچه‌كه‌دا ده‌ژین:

له‌ سه‌رژمێری ‌ساڵی ١٩٤٧ به ٣٦١٠٣ که‌س ناونوس کراوه. ژماره‌ی دانیشتوانی پێش ڕاگواستن زیاتر له ١٠٠٠٠٠ که‌س مه‌زنده‌ کراوه.

ئه‌مه‌ش ناوی هه‌ندێک له‌و عه‌شیره‌ت، تیره، تایفه و بنه‌ماڵانه‌یه که‌ له ناوچه‌كه‌دا ده‌ژیان:

 

پشده ری:

هه‌ندێک نوسه‌ر و ڕۆشنبیر پێیان وایه‌ عه‌شیره‌تێک به‌ ناوی پشده‌ره‌وه‌ ‌له‌ ناوچه‌که‌ نیه وه‌ک عه‌شیره‌ت، ته‌نها ده‌وڵه‌ت له‌ تۆماری سجیلاتی ناسنامه‌ی که‌سایه‌تی و ڕه‌گه‌زنامه‌ی عێراقی له‌ شوێنی عه‌شیره‌ت نوسیویانه‌ پشده‌ر.

به‌ڵام (میراوده‌لیه‌كان) که له‌ دوای ساڵی ١٨٥٤ ه‌وه‌ باسیان لێ ده‌کرێ، به واتا ئاغاكان، خۆیان به پشده‌ری ناوزه‌د‌ ده‌كرد. ( مێجه‌ر ئه‌دمۆندز له‌ کتێبه‌که‌ی دا به‌ ناوی کورد و تورک و عه‌ره‌ب ڕیشه‌ی میراوده‌لییه‌کان ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ سه‌ر حه‌ماغای گه‌وره‌، که‌ له‌وه‌وه‌ حه‌وت تیره‌ی ئه‌سڵی میراوده‌لییه‌کان په‌یدا بوون که‌ تایفه‌کانی هه‌باساغایی و بابه‌کراغایی دوو تایه‌فه‌ی ده‌سه‌ڵاتدارن و سه‌رۆکایه‌تی عه‌شیره‌ته‌که‌ له‌ ناو ئه‌و دوو تایه‌فه‌ دان. ئێستا چه‌ند تایه‌فه‌یه‌کی تر که‌ به‌ زڕه ‌ئاغا ناوده‌برێن وه‌ک ڕۆسته‌ماغاییه‌کان بوونه‌ تایه‌فه‌یه‌ک له‌ میراوده‌لییه‌کان).

به‌ڵام دوای په‌رته‌وازه‌ بوونی خه‌ڵكی قه‌ڵادزێ به شاره‌كانی تر و هه‌ند‌ران زۆر كه‌سی ڕۆشنبیر، سیاسی و مرۆڤی ئاسایش وه ك نازناو( پشده‌ری) یان بۆ خۆیان هه‌ڵبژاردوه.

 

نوره‌دینی:

له‌ کۆنه‌وه‌ به‌ قه‌باره‌یه‌کی بچوک عه‌شیره‌تی نوره‌دینی هه‌بووه له‌ گوندی نوره‌دین و ده‌وروبه‌ری جیا له‌ گونده‌کانی تر و ده‌ڵێن ئه‌‌نجومه‌نێکی ڕاوێژیان هه‌بووه. هه‌روه‌ها مسته‌ر ڕیج که‌ ساڵی ١٨٢٠ سه‌ردانی کوردستانی کردووه‌ باسی نووره‌ددینییه‌کانی کردووه‌، هه‌روه‌ک باسی سه‌کریشی کردووه‌ له‌ ناوچه‌که‌دا.

به‌ڵام له‌ساڵانی ٧٠ كان كۆمه‌ڵێك له جوتیارانی ناوچه‌كه که‌ که‌سایه‌تی دیار و ناسراو بوون له‌ ناو شۆڕش و له‌ ناوچه‌که‌ش، له‌وانه ( ئه‌حمه‌د مسته‌فا، ساڵحی حه‌سه‌نی، ساڵحی ده‌‌روێش قادری، حاجی برایم شیرخۆر، هه‌باسی سۆفی ڕه‌سوی و زۆر که‌سایه‌تی تریش) له‌ ده‌زگا ڕه‌سمی و حزبیه‌كان ڕایان گه‌یاند که ئه‌وان عه‌شیره‌تی نوره‌دین و عه‌شیره‌تێکن له‌ ناوچه‌ی پشده‌ر ده‌ژین و جیان له عه‌شیره‌تی (پشده‌ری) که میراو‌ده‌لیه‌كان خۆیانی پێ ناوزه‌د ده‌که‌ن.

 

مه نگوڕ:

ئه‌مانه عه‌شیره‌تێكی گه‌وره‌ن له ناوچه‌ی مهاباد درێژ ده‌بنه‌وه‌ تا چۆمی ژاراوه له‌ناوچه‌ی پشده‌ر. له باشووری كوردستان ( عه‌لیاغای) مه‌نگور له دیوی پشده‌ر سه‌رۆك عه‌شیره‌تیان بوو. ڕژێمی سه‌دام له سێداره‌‌یدا. ئه‌م عه‌شیره‌ته‌ دابه‌ش بوون به‌سه‌ر پێنج به‌ره ‌باب یان تیره ( خدر مامه‌ سێنی، ڕه‌زگه‌یی، زوودی، چناره‌یی، قه‌لاوه‌یی). زۆر کوێخای ناوداریشیان هه‌‌بوون وه‌ک کوێخا ( حه‌مه‌دی کوێخا ئاڵای، حه‌مه‌ده‌مینی گڵه‌سپی، قادری حه‌مه‌دی، قادر حه‌سه‌نی، حاجی ڕه‌سوی زودان، ڕه‌سوی ده‌رگه‌ڵه‌ی، محه‌مه‌دی مه‌لا شه‌ریف، مه‌حه‌مه‌دی دۆڵه‌ به‌فره‌ی، خدری گرد ئێستری، عه‌لی قه‌لاوێ، خدری خه‌نده‌که‌ی، ڕه‌سوی باره‌ پانه‌ی.... هیتریش). ئه‌م کوێخایانه له هه‌ڵگیرسانده‌نه‌وه‌ی شۆڕش له‌ دوای نسکۆی ١٩٧٥ ڕۆڵێکی گرنگ و به‌رچاویان بینیوه. جگه‌ له‌وه‌ی که‌ یه‌که‌م ده‌سته‌ن که‌ له‌ ڕژێمی به‌عس یاخی بوون و ده‌ستیان وه‌چیا قه‌ندیل داوه، ‌دیوه‌خان و ڕه‌شماڵه‌کانیان له‌ بناری قه‌ندیل و هه‌وارگه‌کانی بوونه بنگه و شوێنی حه‌وانه‌وه‌ی پێشمه‌رگه.

‌‌

مامه ش:

ئه‌مانه‌ش درێژ بوونه‌وه‌ی عه‌شیره‌تی مامه‌شایه‌تی به‌ری مه‌هاباده تا دێلۆ، مێرتکه، به‌لکی و باداوان و چه‌ند گوندێکی تر. له ساڵانی ٦٠ ه كان گونده‌كانی دێلۆ و مێرتكه‌یان به ده‌ستی ئاغاكانی پشده‌ر لێ‌ سوتێندرا، به‌ڵام ده‌ستیان نه‌داو نه‌چوونه‌ ژێرباری ئاغاکانی پشده‌ر. له پیاوه ناو داره‌كانیان (حه‌مه‌دی كا خدری دێلۆی و مه‌لا ڕه‌سوی باداوان) بوون. ئێستاش زۆر که‌سایه‌تی سیاسی و ڕۆشنبیریان لێ هه‌ڵکه‌وتوون

 

ئاكۆ:

ئاکۆی دیووی پشده‌رێ باڵوڵ ئاغایان به گه‌وره‌ی خۆیان ده‌زانی. به‌ڵام زۆر‌به‌ی عه‌شیره‌تی ئاكۆ له دیوی بیتوێنێ وه تا حاجی ئۆمه‌ران ( هه‌باساغا) ی سه‌رکه‌پكان دیوی بیتوێنێ به گه‌وره‌ی خۆیان ده‌زانی. چه‌ندین تیره‌ و تایفه‌و به‌ره‌بابن. زۆری گونده‌کانیان بۆ ئۆردوگای کۆمتان دواتر چوارقورنه ڕاگوێزراون. گونده‌کانیان له‌ شۆڕشی ئه‌یلوله‌وه تا ئێستا، بنکه‌ی پێشمه‌رگایه‌تی هه‌ر چوار پارچه‌ی کوردستانن. هه‌میشه له‌ژێر تۆپ باران و بورومانی فڕۆکه‌کانی جاران عێراق دابوون، ئێستا ڕژێمه‌کانی ئێران و تورکیا.

 

كۆمه‌ڵێك تیره و تایه‌فه و بنه‌ماڵه ی گه‌وره‌ له‌ ناوچه‌که‌ ده‌ژیان:

تیره‌ و تایفه وه‌ک شۆڕی، به‌گ ، مه‌ره‌‌سه‌نه، بڵباس،شیلانه، جاف، سه‌کر، خوار، ده‌ڵگه‌یی و جوامێری...هتد.

 

هه‌ندێک بنه‌ماڵه‌‌ی گه‌وره‌ش که‌ له سلێمانی، کۆیه‌، مه‌رگه‌، سه‌رده‌شت، بانه‌، مهاباد و شوێنه‌کانی تره‌وه‌ هات بوون و ببوونه‌ به‌شێک له‌ خه‌ڵکی ناوچه‌که‌ به‌ ناوی شوێنه‌کانی که‌ لێیانه‌وه‌ هات بوون ناوزه‌د ده‌کران. بۆ نموونه‌: بنه‌ماڵه‌ی حاجی ئه‌حمه‌دی حه‌مه‌ده‌مین کۆێی، حاجی ڕه‌حیم ئێرانی، مسته‌فا مه‌رگه‌یی، ئاوڕه‌حمان بانه‌یی... هتد.

 

سه‌رچاوه‌کان:

 

١- ڕێکخراوی شێڵته‌ر ،

٢- ماڵپه‌ ری کۆنی قه ‌ڵادزێ له‌ ئاماده‌ کردنی کاک قوباد ،

٣- کۆستی شارێک نوسینی پارێزه‌ر تاها بابان،

٤- تۆڕی ئینته‌رنێت گوگله ماپس

٥- ئه‌منی ستراریجی عێراق و سێکوچکه‌ی به‌عسییان، کاک ئه‌مین قادر،

٦- ماڵپه‌ری قه‌ڵادزێ ئینفۆ

٧- پیر وپێشیانانی ناوچه‌که.

 

 

 

 

له‌نده‌ن، 01 ئۆکتۆبه‌ری 2011

 

http://www.nawandiqaladze.com/srudihamidabdullaboqaladze.pdf

 

http://www.nawandiqaladze.com/post50.html

 

(( په‌ڕه‌ی شار ))

له‌ چاوه‌ی کامێڕاوه