پێناسه‌ی ناوچه‌ی پشده‌ر و هه‌ڵكه‌وتی جوگرافیایی و كورته‌یه‌كی مێژوویی

خالید ئه‌حمه‌د ئاسنگه‌ر:

ناوی پشدەر:

وێ ده‌چێت كه له (پشت ده‌ر)ه وه ‌هاتبێت، به واته پشت (ده ر) یا ئه‌و ده‌ربه‌نده‌ی كه زێی بچوكی به‌ناودا ڕه‌ت ده‌بێت و چیای كێوه‌ڕه‌ش و ئاسۆس لێك جیا ده‌كاته‌وه. هه‌ر ئه‌و ده‌ر به‌نده‌ش ناو‌چه‌ی پشده‌ر به ناوچه‌ی بیتوێن به‌یه‌كه‌وه گرێ ده‌دات.

 

* هه ڵكه وتی جوغرافیایی:

پشده‌ر ده‌كه‌وێته پارێزگای سلێمانی. تا ئێستا ژماره‌یه‌کی ڕووپێوی ته‌واوی ڕوبه‌ره‌که‌ی له‌به‌رده‌ست دانیه . بۆیه‌ ڕای جیاواز هه‌یه له‌سه‌ری. هه‌ندێک سه‌رچاوه‌ به‌ 1216 کم2 ، مامۆستا ره‌فیق سابیر به‌ 1500 کم2 مه‌زنده‌ی کردووه. كۆمه ڵێك چیا ده وره یان داوه و سنوری ناوچه كه له ناوچه كانی تر جیا ده كاته وه.

- زنجیره چیای بڵفه‌ت و ته‌ورداسه له ڕۆژ هه‌ڵاته‌وه له ناوچه ی سه‌رده‌شت،

- چیای قه‌ندیل له باكوره‌وه له ناوچه‌ی پیران شاری [خانێ]،

- چیای كێوه‌ڕه‌ش له ڕۆژ ئاواوا له ناوچه‌ی بیتوێن،

- چیای ئاسۆس له باشوره وه له ناوچه ی مه‌رگه [بنگرد].

ئه‌م لوتكه سه‌ركه شانه به‌سه‌ر نا‌وچه‌كه‌دا ده‌ڕوانن قه‌ندیل، چواس ، هه‌رمێن، مامه نده، بڵفه ت و كوریس.

زێی بچوك له بێتوشه‌وه به دامێنی چیای ئاسۆس به ناوچه‌ی پشده ردا ڕه ت ده بێت له ده به ند

ده ڕژێته ئه و ده ریاچه‌یه‌ی كه سه دی دوكان دروستی كردوه. ڕوبارێك كه له ئاوی سپی

سه روی هه ڵشۆهه ڵده قوڵێت، له پشت قه ڵاتی قه ڵادزێ له گه ڵ چۆمی چۆمخڕكه یه كده‌گرنه وه.

ئه‌م چۆمانه‌ش [ ژاراوه ، به سته ستێن و كه ڵه گافڕێن] كه له بناره كانی چیاكان هه ڵ ده قوڵێن و ده ڕژێته زێی بچوكه وه.

ناوچه یه كی كشت و كاڵی ، ئاژه ڵداری و بازرگانیه. باشترین توتن له م ناوچه و بیتوێن یه به‌رهه م ده‌هێندرا.

 

* كورته باسێكی مێژوویی ناوچه كه:

- به پێ ی هه ندێ سه‌رچاوه‌ی مێژووی قه ڵادزێ مێژووه كه ی ده گه ڕێته‌وه بۆ پێش سه‌رده‌می ئاشوری

یه‌كان.

- له كاتی هێرشه كانی (سه‌ر جۆنی) ی هه‌شته‌م ناوی زمبلی بووه.

- له ساڵی 572 ی زاینی ناوی قه ڵادزێ ( نامرێ) بووه.

- له سه رده‌می عوسمانیه‌كاندا ناوی ( الحمیدیه) بووه.

- له دوای هێرشه كانی له شكری عوسمانی له ساڵانی 1892- 1893 بۆ سه‌ر ناوچه ی پشده رو داگیر كردنی، ناوی شاره كه یان گۆڕی به ( المعموره العزیزه). هه‌ر له‌و ساڵانه‌دا شاره‌كه‌یان له‌ده‌ست ده‌رهێندراوه و ڕزگار كراوه، به كوشتنی سه ركرده‌ی سوپای عوسمانیه‌كان ده‌ڵێن له لایه‌ن كه‌ڵه پیاوی ناوچه‌ی پشده‌ر مام حه‌سه‌ن خڕه باوكی خوالێیخۆش بێ (مام ساڵحی حه‌سه‌نی كه‌ستانێ)

 

* ناوی قه ڵادزێ له چیه وه هاتوه:

ڕای جیاواز هه‌یه‌ له‌سه‌ر ناوی قه‌ڵادزێ. هه‌ندێک ڕایان وایه له ( قه ڵا دوو زێ) وه هاتوه. له دامێنی خواره وه ی شار قه ڵایه ك هه یه كه مێژووه كه‌ی زۆر كۆنه [ هه ندێك سه رچاوه بۆ سه رده می ئاشووریه كان، هه ندێك سه رچاوه ی تریش بۆ سه رده می (خان بداغ) كوڕی فه قێ ئه حمه دی داره شمانه‌ی ده‌گێڕنه‌وه { گوایه به توره‌كه گڵ كێشی دروست كراوه}] .

دوو رووبار به ناو قه ڵادزێ ‌دا تێ ده‌په ڕن له پشت قه‌ڵاته‌كه یه‌ك ده‌گرنه‌وه.

هه‌ندێ ڕۆشنبیر و نووسه‌رڕای جیاوازیان هه‌یه‌ له‌سه‌ر ناوی قه‌ڵادزی:

ا- مامۆستا (خدر ابراهیم خدر) رای وایه که له قه‌ڵا دووزێ وه هاتووه.

ب- مامۆستا طه بابان له‌کتێبه‌که‌ی کۆستی شارێک ڕای وایه که (قه‌ڵا) که ئه‌وه هه‌یه، (دژ) که‌ هه‌میشه دژی داگیر که‌ران بوووه. به‌تێپه‌ڕ بوونی مێژوو دژه‌که‌ بووه به‌ دزێ. واتا قه‌ڵادژێ بووه بۆته قه‌ڵادزێ. هه‌روه‌ک چۆن: ڕه‌واندژ بۆته ڕه‌واندز، نه‌ورۆژ بووه به‌ نه‌ورۆز.

ج- میرزا خدری هێرۆیی ده‌ڵێ هه ‌ندێک که‌ س پێ‌یان وایه‌ له‌ قه‌ ڵای زی هاتووه،

(زی: جۆره‌ دڕک و داڵێکه). به واتا کاتی خۆی ده‌ بێت هه‌ر چوار ده‌ وری قه‌ڵا که زی بوو بێ.

به‌ ڕای من ئه‌ و بۆ چوونه لاوازه چونکا زۆر قه‌ ڵای تریش له‌ وانه ی هه‌ بن چوار ده‌ وریان به زی گیرابێت و ئه و ناوه‌ شیان به‌ خۆوه به‌ سه‌ردا نه‌ بڕاوه.ه

ناوی هه ندێ شوێنه واری مێژووی: *

 

زۆر شوێنه واری مێژووی له ناوچه كه ده بیندرێن، له وانه:

1- قه ڵاتی (قه ڵادزێ، سه ید ئه حمه دان و دینگه).

2- به‌رشاخان له ناحیه‌ی هێرۆ،

3- بێموش له گوندی بێموش،

4- زندان له گوندی باده‌ڵیان،

5- گردی حه‌سار له گوندی حه‌سار

6- گۆڕی فه قێ ئه حمه دی داره شمانه،

7- گلکۆی فه‌قێ ئه‌حمه‌دی داره‌شمانه،

8- گڵکۆی شێخ فه‌رخ

9- گڵکۆی سۆفیه‌کانی سیکه‌نه‌ و سه‌رخانان،

10 - زۆر شوێنه واری شه ڕه كانی سه رده می فتوحاتی ئیسلامی بۆ نموونه ( دۆڵی شه یدان) له پشتی

سه نگه سه‌ر. وه زۆری تریش.

 

* هه ندێك داب و نه ریتی ناوچه كه:

- هه ر له كۆنه وه شورایه ك له ناو چه كه هه بووه كه نوێنه ری هه موو چین و توێژه كانی تێدابووه، به پیاو ماقوڵان و ڕیش سپیانی ناوچه‌كه ناو یان ‌هاتووه. كه هه رچی كێسه و مه شاكلی ناوچه كه بووه به‌ئه‌ستۆی خۆیان گرتوه و به بێ مقابیل خه‌ریكی حه ل كردنی كێشه كان بوون،

- له كاتی مردوو مردندا هه موو خه ڵكی به شداریان تێدا كردوه و به ده فه لێدان و به پێیان له سه ر شانیان داناوه تا سه‌ر قه بران، دوایش بۆ ماوه ی سێ ڕۆز هه موو گه ڕه ك سێ‌جه‌مه به‌تایبه ت ئێواران سینان بردۆته وه بۆ ماڵی خاوه ن مردوو، نانی به كۆمه ڵیان خواردوه و نه‌یان هێشتوه خاوه‌ن مردوو به ته نها هه ست به ئازاره كانی بكات.

- زۆر میوان دۆست و خزمه ت گوزار بوون به رامبه‌ر به‌ڕێبوار و غه ریبانه‌ی ڕێیان كه وتبێته ناوچه‌كه.

یا خود لێی قه ومابێ وپه نای بۆ بردبن.

ئه م عه شیره ت و تیره و تایفه و بنه ماڵانه له ناوچه كه‌دا ده ژین.*

ژماره‌یه‌کی سه‌رژمێری دانیشتوانی ته‌واو و دروست ناوچه‌که له‌به‌ر داست دانیه، به‌ڵام له‌ سه‌رژمێری ‌ساڵی 1947 ، 36103 که‌س ناونوس کراوه. ژماره‌ی دانیشتوانی پێش ڕاگوازتن زیاتر له 100000 که‌س مه‌زنده‌ کراوه، ئه‌مه‌ش ناوی هه‌ندێک له‌و عه شیره ت و تیره و تایفه و بنه‌ماڵانه‌یه که‌له ناوچه‌كه‌دا ده ژیان:

- پشده ری [ كه سه ره تا ته نها ( میراو ده لیه كان ) به واتا ئاغاكان خۆیان به پشده‌ری ناو زه د ده كرد، له پیاوه ناو داره كانیان ( بابه‌كر ئاغای گرده سپیان و هه‌باساغای چۆم خڕكه‌ن ) كه وه ك دوو به ره با بی جیاواز خۆیان نیشان ده دا. به ڵام دوای په رت بوونی خه ڵكی قه ڵادزێ به شاره كانی تر و هه ند ران زۆر كه سی ڕۆشنبیر و سیاسی وه ك ناز ناو پشده ریان بۆ خۆیان هه ڵبژارد].

- نوره‌دینی مێژوویه‌کیان هه‌یه‌ به‌ڵام له ساڵانی 70 تاكان كۆمه ڵێك شۆڕش گێڕ له جوتیارانی ناوچه‌كه له‌وانه ( ئه‌حمه‌د مسته فا، سالحی حه‌سه‌نی، ساڵحی ده‌روێش قادری، حاجی برایم شیرخۆرو هه‌باسی سۆفی ڕه سو ...چه‌ند که‌سی ناوداری تر) ، بۆ جیاكردنه وه یان له میراو ده‌لیه‌كان وه ك عه شیره‌ت له ده‌زگا ڕه‌سمی و حزبیه كان ڕایان گه‌یاند عه‌شیره‌تی تریش جگه‌ له میراوده‌لیه‌کان له‌ناوچه‌که‌ هه‌ن.

- مه نگوڕ ئه‌مان عه شیره تێكی گه وره ن ناوچه‌ی مه‌نگوڕایه‌ت تا ناوچه‌ی مهاباد درێژ ده بته‌وه‌ تا چۆمی ژاراوه له‌ناوچه‌ی پشده‌ر. له باشووری كوردستان ( عه‌لیاغای) مه‌نگور سه‌رۆك عه شیره تیان بوو. ڕژێمی سه‌دام له سێداره‌یدا.

- مامه ش كه ئه مانه گونده كانی دێلۆ و مێرتكه یان له ساڵانی 60 ه كان به ده ستی ئاغاكانی پشده ر

لێ سوتێندرا. له پیاوه ناو داره كانیان ( حه‌مه‌دی كا خدری دێلۆ و مه‌لا ڕه‌سوی باداوانه) بوون.

- ئاكۆ كه ئه وانه ی دیووی پشده‌رباڵوڵ ئاغا به گه وره ی خۆیان ده زانن، چونكا زۆر به ی عه شیره تی ئاكۆ له ڕانیه وه تا حاجی ئۆمه ران ( هه‌باساغای سه رته پكانی ڕانیه) به گه وره ی خۆیان ده زانن.

كۆ مه ڵێك تیره و تایه‌فه و بنه‌ماڵه ی گه وره شی تێدا ده ژین وه ك:

شۆڕی ، به گ ،مه ره‌سه‌نه،کۆیی، سلێمانیه‌یی ، مه رگه‌یی، جاف و مها‌بادی و سه‌رده شتی، زۆری تریش.

 

 

سه‌رچاوه‌کان :

* ماڵپه‌ ری کۆنی قه ‌ڵادزێ له‌ ئاماده‌ کردنی کاک قوباد قه‌ ڵادزه‌یی،

* کۆستی شارێک نوسینی پارێزه‌ر تاها بابان

(( په‌ڕه‌ی شار ))

له‌ چاوه‌ی کامێڕاوه