فه‌قێ ئه‌حمه‌دی داره‌شمانه‌ "میر ئه‌حمه‌د"

ئامادەکردنی؛ ڕەشید ئەحمەد:

فه‌قێ ئه‌حمه‌دی داره‌شمانه‌ ناوی ته‌واوی (فه‌قێ ئه‌حمه‌دی كوڕی بابا میر كوڕی میر براق)ه‌ ، كه‌ باو باپیرانی له‌ ناوچه‌ی مه‌رگه‌ سه‌رداری و فه‌رمان ڕه‌وایه‌تیان كردوه‌ ، كه‌ به‌هۆی پلانێكی ترسنۆكیانه‌و چاوچنۆكی باوك و مامی فه‌قێ ئه‌حمه‌د به‌ناوی ( بابه‌میر ، باباشێخ ) ده‌گوژرێن له‌ لایه‌ن (هه‌یده‌ر) ناویكه‌وه‌ كه‌ ده‌عوه‌ت و سفره‌ی بۆ رازاندبوونه‌وه‌ بۆ ئه‌و دوو برا میره‌ ، به‌ڵام له‌دوای كوژرانی باوك و مامه‌كه‌ی (بابا میر <كاكه‌ میر> ، بابا شێخ) دایكی فه‌قێ ئه‌حمه‌د ڕاده‌كات بۆ گوندی (خدران) كه‌ كه‌وتۆته‌ به‌ری شاخی كۆسره‌ت و ناوچه‌یی چناران به‌هاوكاری (حه‌مه‌ی ئاجه‌ر) كه‌ شوێنكه‌وته‌ و خزمه‌ت كاری ئه‌و دوو میره‌ بووه‌ ؛ كه‌ ده‌چنه‌ لای كوێخا (خدری خدرانێ) ؛ ئه‌وكاته‌ فه‌قێ ئه‌حمه‌د نه‌بووه‌ به‌ڵكوو له‌ سكی دایكی دابووه‌ ، كاتێكیش ده‌گه‌نه‌ لای (كوێخا خدر) ڕێزێكی زۆریان لێ ده‌گرێت و وه‌ك خوشكی خۆی سه‌یری ده‌كات و ماڵ و جێگه‌ی بۆ داده‌نێت.

فه‌قێ ئه‌حمه‌د له‌ دایك ده‌بێت (ئه‌و ڕووداو به‌سه‌رهاته‌ به‌پێی كتێبه‌كه‌ی < محمد فیدا > ده‌كه‌وێته‌ ساڵی 1633) ز ، دواتر له‌ ته‌مه‌نی حه‌وت ساڵی ده‌نێردرێته‌ حوجره‌ی مزگه‌وت بۆ فێر بوونی زانست و شاره‌زابوون له‌ دینی پیرۆزی ئیسلام ، پاشان واز له‌ خوێندن دێنیت پاش چه‌ند ساڵێك ، هه‌ر له‌سه‌رتای لاوییه‌ وه‌ فه‌قێ ئه‌حمه‌د كه‌سێكی ئازا و زیره‌ك ده‌بێت له‌ لای خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ خۆشه‌ویست ده‌بێت ، وه‌ له‌ لای گه‌نجانیش به‌ برا گه‌وره و قسه‌كه‌ری خۆیانی داده‌نێن ؛ پاشان توشی گرتن ده‌بێت له‌ لایان توركه‌كان ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ ئه‌سته‌مبول،كاتێك له‌ د‌ژی توركه‌ عوسمانیه‌كان راده‌په‌ڕێت به‌هۆی ئه‌وكاره‌ خراپانه‌ و ناڕه‌وایانه‌ی كه‌ له‌ كاتی باج خڕ كردنه‌وه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا ( خدران) ده‌یكه‌ن به‌رامبه‌ر به‌خه‌ڵكی ڕه‌ش و رووت وه‌ ئه‌و خه‌به‌ر و باسه‌ ده‌گاته‌وه‌ نزیكترین بنكه‌ی عوسمانیه‌ كان كه‌ له‌ (كۆیه)‌ ده‌بێت وه‌ فه‌رمان گرتن و مه‌نفی كردنی ده‌ر ده‌كرێت ،كه‌ حه‌وت ساڵ له‌ زیندان دا ده‌بێت ، به‌ڵام دواتر ئازاد ده‌كرێت له‌ لایه‌ن سوڵتانی عوسمانیه‌وه‌ ؛ كاتێك قوله‌ ڕه‌شێكی بۆ ده‌بزێنێت و ده‌یگوژێت له‌ گۆڕه‌پانی شه‌ڕ ، له‌ كاتێكدا كه‌س نه‌بوو به‌رامبه‌ر ئه‌و قوله‌ ڕه‌شه ‌رابووه‌ستێت و شه‌ڕی له‌گه‌ڵ دا بكردایه‌ ، وه‌ ده‌كرێته‌ سه‌رداری ناوچه‌ی پشده‌ر و مه‌رگه‌ وه‌ نازناوی (میر) پێ ده‌درێت واتا ( میر ئه‌حمه‌د) ؛ ده‌گه‌ڕێته‌وه ناوچه‌كه‌ی و خوا حافیزی له‌ (كوێخا خدر) ده‌كات و مه‌ڵبه‌نده‌كه‌ی ده‌گوازێته‌وه‌ (گوندی داره‌شمانه‌‌) ، وه‌ بكوژانی باوك و مامه‌كه‌ی له‌ ناوچه‌ی مه‌رگه‌ لێیان خۆش ده‌بێت و ده‌یان به‌خشێت ، پاش چه‌ند ساڵێك شه‌ڕی نیوان تورك و ڕووس ڕووده‌دات و له‌و شه‌ڕه‌شدا میر ئه‌حمه‌د به‌شداری ده‌كات كه‌ له‌سه‌ر داوای سوڵتانی عوسمانیه‌كان داوای لێكراوه‌ كه‌ به‌ژداری بكات له‌و شه‌ره‌ ؛ له‌و شه‌ڕه‌دا پاڵه‌وانه‌كه‌ی گۆڕه‌پان و مه‌یدانی ڕووسه‌كان ده‌گرێت كه‌ ئافره‌ته‌و ناوی (كه‌یغانه) وه‌ كچی قه‌یسه‌ری ڕووسه‌ ؛ سوڵتانیش پێی ده‌ڵێت (دیل دیلی خۆته‌ چی لێده‌كه‌ی لێی بكه)‌ ، وه‌ ئه‌ویش له‌گه‌ڵ خۆی ده‌یباته‌وه‌ بۆ داره‌شمانه‌ ،وه ‌داوای لێده‌كات كه‌ ژیانی هاوسه‌ریه‌تی پێك بێنن به‌ڵام (كه‌یغان) به‌وداوایه‌ ڕازی نابێت كه‌ گوایه‌ ده‌زگیرانی هه‌یه‌ و په‌یمانی به‌ ئامۆزاكه‌ی داوه‌ ؛ كاتێ میر ئه‌حمه‌د گوێبیستی ئه‌و قسه‌یه‌ ده‌بێت زۆر ڕێزی لێده‌گرێت ، پاش ساڵێك كاتێك فه‌قێ ئه‌حمه‌د ده‌چێت بۆ سه‌ردانی ناوچه‌ی مه‌رگه‌ ،له‌و كاته‌دا هۆزی مه‌نگوور هێرش ده‌به‌نه‌ سه‌ر مه‌روماڵاتی میر ئه‌حمه‌د تاڵانی ده‌كه‌ن.

كه‌یغانیش له‌ بری چاكه‌كه‌ی فه‌قێ ئه‌حمه‌د پێشیان لێده‌گرێت و له‌گه‌ڵیان ده‌كه‌وێته‌ شه‌ر مه‌روماڵاته‌كه‌یان لێ ده‌ستێنێته‌وه‌ ، پاشان مه‌ڕوماڵاته‌كه‌ی ده‌گه‌رێنێته‌وه‌ پیش ده‌رگای ماڵی میر ئه‌حمه‌د و داوا له‌ پیره‌ دای فه‌قێ ده‌كات كه‌ به‌نیازه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ووڵاتی خۆی به‌ڵام كاتێك میر ئه‌حمه‌د گه‌ڕایه‌وه‌ ڕێی لێبگرێت كه‌ شوێنی نه‌كه‌وێت ، كاتێك میر ئه‌حمه‌د ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ به‌ ڕووداو به‌سه‌ر هاته‌كه‌ ده‌زانێت و دایكی داوای لێده‌كات كه‌ شوێن ئه‌و كچه‌ نه‌كه‌وێت به‌ڵام میر ئه‌حمه‌د به‌و قسه‌یه‌ ڕازی نابێت و شوێنی ده‌كه‌وێت ، له‌ نزیك ورمێ به‌یه‌كتر ده‌گه‌نه‌وه‌ (كه‌یغان) دوای لێده‌كات كه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ شوێنی نه‌كه‌وێت ئه‌ویش ڕازی نابێت كه‌ ده‌ڵێت (یان ده‌بێت بگه‌ڕێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ من یان من له‌گه‌ڵ تۆ دێم) ، كه‌یغان ڕازی نابێت به‌هیچیان له‌گه‌ڵی ده‌ست ده‌كات به‌شه‌ڕ وه‌ فه‌قێ ئه‌حمه‌د بریندار ده‌بێت وه‌ له‌هۆش خۆی ده‌چێت ، كه‌یغانیش به‌جێ ناهێڵێت ده‌یبات بۆ گووندێكی نزیك ئه‌و شوێنه وه‌ له‌وێ به‌جێی ده‌هێڵێت ، كاتێك به‌هۆش خۆی دێته‌وه‌ دیسان شوێنی ده‌كه‌وێته‌وه‌ ، وه‌ له‌نزیك ڕووباری ئاراس چه‌ك و جل و به‌رگی خۆی ده‌فرۆشێت و جلو به‌رگی ئه‌و ناوچه‌یه‌ ده‌كرێت بۆ ئه‌وه‌ی نه‌ناسرێته‌وه‌ ؛ كاتێك ده‌گاته‌ ڕووس و ئه‌و شاره‌ی كه‌ كه‌یغان و كۆشك وته‌لاری قه‌یسه‌ری لێیه‌ كه‌ شاری (پێترس بۆرگ)ه‌ ؛ سه‌یر ده‌كات وا هه‌ڵپه‌ركێ و شای سه‌رتاپای شاری گرتۆته‌وه‌ و هه‌موو كه‌سێك شاد و كه‌یف خۆشه‌ ئه‌ویش به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ حه‌وت ساڵ له‌ زیندان بووه‌ له‌ ئه‌سه‌مبوڵ زمانی توركی باش ده‌زانێت وه‌ به‌توركی له‌ كابرایه‌ك ده‌پرسێت ئه‌و شای و گۆڤه‌نده‌ چیه‌ ، ئه‌ویش ده‌ڵێت بۆ نازانی ئه‌وه‌ كچی قه‌یسه‌ر گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ له‌ وڵاتی كوردان كه‌ به‌ده‌ستی پاڵه‌وانێكی كورد به‌دیل گیرابوو ئه‌و شه‌ویش بۆ ده‌زگیرانه‌كه‌ی به‌ بووك ده‌چێت ؛ پاشان له‌ ئێواره‌ دا له‌گه‌ڵ حه‌شامه‌تی خه‌ڵك ده‌چێته‌ ناو كۆشك و به‌ره‌و ژوور ی بوك و زاوا خۆ ده‌دزێته‌وه‌ ؛ خۆی ده‌شارێته‌وه‌ له‌ ژووری بوك و زاوه‌ تا بوك و زاوا له‌كه‌نیسه‌ دێنه‌وه‌ ، كاتێك ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ ، زاوا له‌ كه‌یغان توره‌ ده‌بێت به‌ بیانوی ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ وڵاتی كوردان ماوه‌ته‌وه‌ زووتر نه‌گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ ده‌ستبازیان له‌گه‌ڵ كردوه‌ ، میر ئه‌حمه‌د خۆی پێ ڕا ناگرێت و خۆی لێیان ئاشكرا ده‌كات زاوا ده‌گوژێت ، (كه‌یغان) ده‌ ڕفێنێت و ده‌یگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ ناوچه‌كه‌ی (داره‌شمانه‌) ؛ دواتر فه‌قێ ئه‌حمه‌دی داره‌شمانه‌ داوای لێ ده‌كات كه‌ شوی پێ بكات ئه‌ویش ڕازیده‌بێت له‌سه‌ر داواكاریه‌كه‌ی له‌ ژێر (شه‌هاده‌ت) و هاتنه‌ ناو دینی پیرۆزی ئیسلام بڕوا هێنان پێی ، دواتر ده‌یخوازێت و چوار كوڕیان په‌یدا ده‌بیت به‌ناوه‌كانی (میر عزالدین*) ، (میرسلێمان* > [بابانیه‌كان] ) , (مير بوداغ *(بوداق خان) > [میراوده‌لیه‌كان ، گه‌ردیه‌كان ، شه‌مزینانیه‌كان] ) , (مير سه‌یفه‌دینی موكری* > (بابا عمر ، صارام بك) [ فه‌یضولله‌ به‌گی ، ئه‌یوبی ؛ بوداقی ، خان زاده‌ ، سوڵطان به‌گی ، مه‌ردان به‌گی ، حه‌یده‌ری] )

 

سەرچاوە:

1. چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌ك له‌میژووی میراوده‌لی پشده‌ر.

١. عه‌شیره‌تی میراوده‌لی، مۆفەق میراودەلی، ٢٠١١

(( په‌ڕه‌ی شار ))

له‌ چاوه‌ی کامێڕاوه