له خۆپیشاندانی‌ شه‌قامه‌کانه‌وه‌ تا ڕاپه‌ڕینی ناو ئۆردوگا

ئازاد حاجی:

نیسانی 1982، ساڵ‌و نیوێك به‌سه‌ر ئه‌و شه‌ڕه‌ خوێناوییه‌دا تێده‌په‌ڕی، كه‌ له‌سه‌رده‌ستی سه‌رانی به‌عس گه‌لانی (عێراق‌ - ئێران)یان تێوه‌گلاندبوو، راگه‌یاندنه‌ عه‌ره‌بی‌و عێراقییه‌كان، دونیایان وا تێگه‌یاندبوو، كه‌ لایه‌نی سه‌ركه‌وتوو عێراقه‌و پاڵه‌وانی‌ یه‌كه‌می ئه‌و سه‌ركه‌وتنانه‌ش (قائد الضرورە)یه‌، پێچه‌وانه‌ی‌ ئه‌و ده‌ربڕینانه‌ رۆژ به‌رۆژ شیرازه‌ی‌ یه‌كه‌ سه‌ربازییه‌كان به‌ره‌و لێكترازان ده‌چوو، به‌لێشاو سه‌ربازه‌ عێراقییه‌كان له‌به‌ره‌كانی‌ جه‌نگ هه‌ڵده‌هاتن، به‌تایبه‌تی خه‌ڵكی زۆنگاوه‌كانی‌ باشور‌و سه‌ربازه‌ كورده‌كانی‌ كوردستان، چونكه‌ رۆژانه‌ به‌سه‌دان ته‌رم له‌به‌ره‌كانی‌ جه‌نگه‌وه‌ ده‌كرانه‌ دیاری‌و بۆ خاوه‌نه‌كانیان ده‌برانه‌وه‌، سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی ده‌یان هه‌زار كه‌مئه‌ندام‌و بێسه‌روشوێن ده‌ره‌نجامی ئه‌و شه‌ڕه‌ بوو كه‌ به‌(قادسیه‌ی سه‌دام) ناوزه‌د كرابوو. له‌به‌رامبه‌ردا سه‌نگه‌ره‌كانی‌ هێزی پێشمه‌رگه‌ی كوردستان پته‌وتر‌و ریزه‌كانی‌ رێكخستنی پارت‌و رێكخراوه‌ سیاسییه‌كان سه‌ره‌ڕای تۆكمه‌یی چه‌ندایه‌تییه‌كی باشیان به‌خۆوه‌ بینی به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ئه‌ڵقه‌ی‌ نه‌یارانی‌ سه‌دام رۆژ به‌رۆژ فراوانتر ده‌بوو، ته‌نانه‌ت له‌ناو بنه‌ماڵه‌كه‌شی ژماره‌یه‌كی به‌رچاو نه‌یاری‌ سیاسه‌ته‌ چه‌وته‌كانی‌ هه‌بوون. سه‌رجه‌م گه‌لانی عێراق به‌درێژایی ده‌سه‌ڵاتی به‌عس، چاوه‌ڕێی رۆژێك بوون كه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی عێراق له‌سه‌رویانه‌وه‌ (سه‌دام حسێن) باجی ئه‌و سیاسه‌ته‌ چه‌وتانه‌ بدات‌و رۆژێك بێت به‌ئازادی‌و دوور له‌ ده‌سه‌ڵاتی داپڵۆسێنه‌رانه‌ی‌ به‌عس، سه‌رنج‌و بیروڕاكانیان ده‌رببڕن.

رۆژی 14/3/1982 دوو پێشمه‌رگه‌ به‌ ناوه‌كانی‌ (ئه‌حمه‌د مارف ئیسماعیل ئاوده‌ل – ئه‌حمه‌د حاجی‌ مه‌حمود گه‌رمكه‌یی)، كه‌ به‌ سه‌ردانی خێزانه‌كانیان هاتبوونه‌ ناو شار، دوای‌ ئه‌وه‌ی (دائیره‌ی‌ ئه‌من) له‌رێگای سیخوڕه‌كانییه‌وه‌ به‌ دابه‌زینیان ده‌زانێت، جه‌یش‌و جاشێكی زۆر له‌سه‌ریان كۆده‌كه‌نه‌وه‌، سه‌ره‌تا رژێم ویستی له‌رێگای‌ ریش سپی‌و پیاو ماقوڵان‌و كه‌سوكاریانه‌وه‌ خۆیان به‌ده‌سته‌وه‌ بده‌ن، به‌ڵام پێشمه‌رگه‌كان ئاماده‌ نه‌بوون ئه‌و داوایه‌ی‌ رژێم په‌سه‌ند بكه‌ن‌و خۆ به‌ده‌سته‌وه‌دان دوور بوو له‌ نه‌ریتی پێشمه‌رگانه‌‌و نه‌نگ بوو،  نزیكه‌ی شه‌ش سه‌عات له‌ماڵه‌كه‌یاندا به‌رگری ده‌كه‌ن، زیانێكی زۆریان به‌هێزه‌كانی‌ رژێم گه‌یاند، (گه‌رمكه‌یی) به‌دوا فیشه‌كی خۆی، خۆی شه‌هید ده‌كات‌و (ئاوده‌ل)یش به‌برینداری ده‌ست هێزه‌كانی‌ رژێم كه‌وت‌و له‌مانگی ته‌موزی 1982 له‌موسڵ له‌سێداره‌ درا.

هه‌رچه‌نده‌ له‌روی سه‌ربازییه‌وه‌ رژێم توانی‌ له‌م چالاكییه‌دا سه‌ركه‌وتوو بێت، به‌ڵام له‌روی سیاسی‌و ئیعلامییه‌وه‌ كاریگه‌ری‌و رۆڵێكی گرنگی هه‌بوو بۆ وره‌ی‌ جه‌ماوه‌ر له‌و سه‌رده‌مه‌دا، ته‌نانه‌ت ئێستاش ئه‌و دوو شه‌هیده‌ جێگای شانازی خه‌ڵكی قه‌ڵادزێ‌و كه‌سوكاریانن.

هه‌ر وه‌ك له‌سه‌ره‌تا ئاماژه‌مان پێدا، هه‌موو دامه‌زراوه‌ حیزبی‌و حكومییه‌كانی‌ به‌عس ببوونه‌ كه‌ناڵێكی راگه‌یاندن‌و خۆیان به‌پاڵه‌وانی‌ سه‌ر گۆڕه‌پانی‌ رووداو‌و پێشهاته‌كان ده‌زانی‌، به‌ڵام له‌راستیدا فشه‌ڵ‌و گه‌نده‌ڵ بوون، شه‌هیدبوونی ئه‌و دوو پێشمه‌رگه‌یه‌یان به‌سه‌ركه‌وتنێكی مه‌زن ده‌زانی‌، بۆیه‌ ئه‌نجامدانی چه‌ند چالاكییه‌كی هونه‌ری‌، رێكخراوه‌یی‌و جه‌ماوه‌ری، سیاسی، ئیعلامی‌و پێشمه‌رگانه‌، له‌و سه‌رده‌مه‌دا پێویستییه‌كی مێژوویی بوو، بۆ ئه‌وه‌ی گه‌لی كورد به‌هه‌موو هێزو توانایه‌وه‌ به‌دوژمنی بسه‌لمێنێ، كه‌ گه‌لێكی زیندوه‌‌و نامرێ، هه‌رگیز له‌قوربانیدان سڵ ناكاته‌وه‌‌و ده‌یه‌وێت له‌سه‌ر زه‌وی باو‌و باپیرانی به‌ئازادی بژی.

نه‌ورۆزی 1982 تایبه‌تمه‌ندییه‌كی جیاوازی‌ هه‌بوو له‌رووی پێشوازی‌و یادكردنه‌وه‌وه‌، ئه‌وه‌بوو خوێندكارانی دواناوه‌ندی قه‌ڵادزێ ئاهه‌نگێكیان سازدا، كه‌تیایدا شانۆگه‌ری (كاوه‌ی‌ ئاسنگه‌ر)‌و چه‌ند سرودێكی نیشتمانی‌ وه‌ك (هێزی گه‌ل، ده‌می راپه‌ڕین، ئه‌ی شه‌هیدان) پێشكه‌ش كران، پیاوانی رژێم شوێنی ئاهه‌نگه‌كه‌یان جێهێشت، ئاهه‌نگه‌كه‌ش كاریگه‌رییه‌كی باشی له‌دڵ‌‌و ده‌رونی خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌دا جێهێشت و هانده‌رێكی باشبوو، هه‌ر له‌و رۆژه‌وه‌ لاوان، ژنان، خوێندكاران به‌تایبه‌تی ‌و جه‌ماوه‌ری‌ ناوچه‌كه‌ به‌گشتی له‌خۆسازداندا بوون بۆ ساڵرۆژی شه‌هیدانی‌ بۆردومانی‌ نیسانی‌ 1974‌و له‌هه‌مان كاتیشدا چل رۆژ به‌سه‌ر داستانه‌ كه‌م وێنه‌كه‌ی 14/3 ی  (ئاوده‌ل‌و گه‌رمكه‌یی)دا تێده‌په‌ڕی.

مانگی ئازار‌و نیسان، چالاكییه‌كانی‌ پێشمه‌رگه‌ به‌شێوه‌یه‌كی به‌رچاو زیادی كردبوو، كه‌م شه‌و هه‌بوو پێشمه‌رگه‌ زه‌بری كوشنده‌ له‌هێزه‌كانی‌ رژێم نه‌سره‌وێنن. بڵاوكراوه‌‌و پۆسته‌ری سیاسی به‌هه‌موو شوێنه‌ گشتییه‌كانه‌وه‌ ده‌بینران، شه‌وانه‌ له‌ مزگه‌وته‌كانی‌ ناو شار بانگه‌واز بۆ خه‌ڵكی ده‌خوێنرایه‌وه‌. هه‌موو ئه‌مانه‌ هانده‌رێكی‌ كاریگه‌ر بوون بۆ ئاماده‌بوون له‌سه‌ر مه‌زاری‌ شه‌هیدان له‌رۆژی 24/4/1982 دا.

24/4/1982 ئه‌و رۆژه‌ بوو كه ‌چاوه‌ڕێ ده‌كرا نه‌مری گه‌ل‌ و رسوایی رژێمی تێدا به‌دی بكرێت، ئه‌وه‌بوو خوێندكارانی‌ ناوه‌ندی ‌و دواناوه‌ندی به‌ره‌و گۆڕستانی شه‌هیدان ده‌سته‌ ده‌سته‌ كه‌وتنه‌رێ. رژێم ده‌وروپشتی گۆڕستانی‌ به‌پیاوانی‌ خۆی ته‌نیبوو، جه‌ماوه‌ر له‌سه‌ر گۆڕی شه‌هیدان كۆببوونه‌وه‌، چه‌ند وتار ‌و شیعری شۆڕشگێڕی خوێنرانه‌وه‌‌و سه‌رنجی جه‌ماوه‌ریان بۆ لای‌ كاسێتێكی كاروانی شه‌هیدان راكێشا، ژنان هاوشانی‌ براكانیان رۆڵی سه‌ره‌كیان بینی له‌پیرۆزكردنی یاده‌كه‌. كۆتایی به‌رێوڕه‌سمه‌كه‌ هات، جه‌ماوه‌ر پڕ به‌گه‌روویان به‌سرودی (ئه‌ی ره‌قیب هه‌ر ماوه‌ قه‌ومی كورد زمان نایشكێنێ دانه‌ری‌ تۆپی زه‌مان) رووه‌و شار بوونه‌وه‌. هێزه‌كانی‌ رژێم لوله‌ی‌ چه‌كه‌كانیان كرده‌ جه‌ماوه‌ری‌ خۆپیشانده‌ر، جه‌ماوه‌یش جگه‌ له‌چه‌كی بیروباوه‌ڕی شۆڕشگێڕانه‌ چی دیكه‌ی شك نه‌ده‌برد. له‌ئه‌نجامی ده‌ستدرێژییه‌كانی‌ رژێم دوو هاوڵاتی به‌ناوه‌كانی‌ (ئامینه‌ سوور) ته‌مه‌ن 70 ساڵ ‌و مامۆستا (سنه‌وبه‌ر مه‌حمود ئه‌حمه‌د) ناسراو به‌(سنه‌وبه‌ری‌ مه‌حموده‌ ره‌ش) ته‌مه‌ن 23 ساڵ،  شه‌هید بوون‌ و پێنج هاوڵاتی به‌ناوه‌كانی‌ (سووران ابراهیم یوسف)، (عوسمان عه‌بدوڵڵا ناسراو به‌ – عوسمان خاس)، (عومه‌ر خدر نوره‌دینی)، (دلێر زاهیر رەسام)، (حسین حەمە حسین) بریندار بوون. به‌شێك له‌و دروشم‌و وتافانه‌ی كه‌ له‌و رۆژه‌دا وێردی سه‌ر زمانی جه‌ماوه‌ر بوون:

بڕوخێ رژێمی به‌غدای بۆگه‌ن

گولله‌‌و په‌ت‌و سێداره‌. ناترسێنێ ئه‌م شاره‌

بیست‌و چواری‌ چواره‌. جێ كه‌ڵبه‌ی‌ سه‌گی هاره‌

كه‌م ژیان‌و كه‌ڵ‌ ژیانه‌. دروشمی شه‌هیدانه‌

ناپاڵم‌و سیخۆ‌و تاوان. جۆشداره‌ بۆ خه‌باتمان

شه‌هید خوێنی ده‌ڕژێنێ. ئازادی‌ به‌ده‌ست دێنێ

بڕوخێ حوكمی‌ فاشی. بۆخۆی‌و توله‌‌و جاشی

هێزی گه‌ل له‌بن نایه‌ شه‌هیدبوون دكتۆرایه‌

الجنود اخواننا والفاشی اعداۆنا

ئه‌مه‌ی دوایی تایبه‌ت بوو به‌سه‌ربازان، به‌مه‌به‌ستی ته‌قه‌ نه‌كردن له‌جه‌ماوه‌ر، ته‌نانه‌ت شه‌وی 25 ی‌ مانگ كه‌ بڕیار بوو رژێم ده‌ستگیركراوه‌كان ئازاد بكات ‌و به‌ڵێنه‌كه‌ی نه‌برده‌سه‌ر، شار جموجوڵی تێكه‌وت ‌و خۆپیشاندان به‌رده‌وام بوو له‌كاتێكدا خۆپیشانده‌ران گه‌یشتنه‌ به‌رده‌م سینه‌مای‌ قه‌ڵادزێ، سه‌ربازه‌كانی‌ ره‌بیه‌كه‌ی سه‌ر سینه‌ما له‌بری ته‌قه‌كردن به‌چه‌پڵه‌ لێدان پێشوازیان له‌خه‌ڵك كرد.

دیاره‌ له‌و رۆژگاره‌دا رژێم مه‌به‌ستی بڵاوه‌پێكردن‌ و هێمن كردنه‌وه‌ی رقی پیرۆزی جه‌ماوه‌ر ‌و ئاسایشی شاره‌كان بوو، چونكه‌ حكومه‌ت ترسی ئه‌وه‌ی هه‌بوو پزیسكی راپه‌ڕین شاره‌كانی‌ تریش بگرێته‌وه‌ ئه‌مه‌ش له‌به‌رژه‌وه‌ندی رژێمدا نه‌بوو، چونكه‌ رژێم گه‌ره‌كی بوو هه‌رچی وزه ‌و توانای‌ سه‌ربازی‌ و جه‌نگی هه‌یه‌ له‌به‌رامبه‌ر ئێران له‌لایه‌ك ‌و هێزی پێشمه‌رگه‌ی كوردستان له‌لایه‌كی تر به‌كاربهێنێت. خۆ ئه‌گه‌ر عێراق له‌حاڵه‌تی جه‌نگدا نه‌بوایه‌، ئه‌وا هه‌مان رۆژ ته‌ڕ‌و وشكی به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌سوتاند ‌و سه‌رجه‌م خه‌ڵكه‌كه‌شی ئه‌نفال ده‌كرد. بۆیه‌ له‌ژێر فشارێكی زۆری جه‌ماوه‌ری‌ خۆپیشانده‌ر ‌و زه‌بری پێشمه‌رگه‌دا كه‌وته‌ دانوستان، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش كۆمیته‌یه‌ك له‌ ریش سپی ‌و پیاوماقوڵان پێكهات، داواكارییه‌كانی‌ جه‌ماوه‌ریان به‌م شێوه‌یه‌ خسته‌ڕوو:

1. ئازاد كردنی ده‌ستگیركراوه‌كان.

2. به‌كوردی كردنی پرۆگرامی خوێندن.

3. ناشتنی ته‌رمی شه‌هیده‌كان به‌رێوڕه‌سمێك كه‌ شایسته‌ییان بێت.

4. گێڕانه‌وه‌ی گونده‌ راگوێزراوه‌كان.

جگه‌ له‌خاڵی چواره‌م، هه‌رسێك داواكارییه‌كه‌ی تر جێبه‌جێ كران.

ناوی‌ ده‌ستگیركراوه‌كانی‌ رۆژی  24/4/1982 ی‌ قه‌ڵادزێ‌

1. گێلاس قادر حاجی شێخه‌

2. شه‌هلا حسێن غه‌فور

3. نه‌زیره‌ بابه‌كر

4. خوالێخۆشبوو به‌هار حسێن محه‌مه‌دئه‌مین

5. نه‌جات حه‌مه‌ قادر

6.سووران ئیبراهیم یوسف

7. ره‌حمه‌ داود ئه‌حمه‌د

8. شه‌وبۆ فه‌قێ ره‌سوڵ‌

9. عائیشه‌ حاجی خدر

10. روناك مه‌حمود عه‌بدوڵڵا

11. بێگه‌ر عه‌بدوڵڵا حاجی غه‌ریب

12. دڵسۆز ئه‌حمه‌د محه‌مه‌دئه‌مین

13. گوڵاڵه‌ ئه‌حمه‌د ئه‌مین

14. نه‌جیبه‌ ئیسماعیل سوڵتان

15. خوالێخۆشبوو بێگەرد محەمەد ئەمین

16. محه‌مه‌د محەمەد ئه‌مین (حه‌مه‌ زرنگ)

17. حه‌سه‌ن عومه‌ر موسا

18. له‌تیف عه‌بدوڵڵا ساڵح

19. خدر حه‌سه‌ن سلێمان

20. محه‌مه‌د حه‌مه‌ عه‌لی

21. كاروان نورەدین

22. دڵشاد ته‌ها مەعروف

23. قاره‌مان محه‌مه‌د

24. فه‌ره‌یدون حه‌مه‌ ئه‌مین

25. سمكۆ ره‌فیق ساڵح

26. سه‌لاحه‌دین نوره‌دین

27. ره‌مه‌زان هۆمه‌ر باخەوان

28. ئه‌بوبه‌كر بایز حه‌سه‌ن

29. ئه‌بوبه‌كر تۆفیق شه‌ریف

30. كامه‌ران مه‌حمود قادر

31. قادر ژاراوه‌یی

32. جه‌وهه‌ر حەسەن رسوڵ ئاغا

33. عومەر خدر حەسەن

34. وسو مارف عەزیز

35. عومەر جوامێر هۆمەر

36. حەمەدئەمین سورە

37. لوقمان حەمە سدیق

38. رەسوڵ مەحمود محەمەد

39. محەمەد سور ژاراوەیی

40. سەلاحەدین مەلا برایم

41. ئەبوبەكر عەبدوڵڵا عەزیز

42. عەلی عەبدوڵڵا حسین

43. دڵشاد سەید كەریم

44. عوسمان ئەحمەد فەرەج

45. عوسمان محەمەد رەسوڵ

46. لوقمان وەستا برایم

47. عومەر قادر ساڵح

48. عومەر مەلا عوسمان ساڵح

شایانی باسه‌، سه‌ره‌ڕای هه‌وڵ و هیممه‌تی زۆری پیاو ماقوڵانی شار و فشاری جه‌ماوه‌ر و هێورکردنه‌وه‌ی شه‌قامه‌ خرۆشاواکان، سه‌رجه‌م ده‌ستگیرکراوه‌کان به‌ مه‌رسومی کۆماری ئازاد کران1.

له‌و به‌رواره‌ به‌دواوه‌ رژێم به‌وردی حسابی بۆ بۆنه‌ نیشتمانی‌‌و نه‌ته‌وه‌ییه‌كان كردبوو، هه‌موو ساڵیك له‌یادی 24/4 دا شوێنه‌ گشتییه‌كان‌و به‌رزاییه‌كانی‌ شار‌و به‌رده‌می قوتابخانه‌كانی‌ به‌هێزه‌كانی‌ (قوات خاصه) ده‌سپارد شه‌وانه‌ هێزه‌كانی‌ به‌ناو شاردا بڵاوده‌كرده‌وه‌، له‌گه‌ڵ‌ هه‌موو ئه‌وانه‌شدا رژێم نه‌یتوانی‌ گیانی‌ به‌ره‌نگاری‌‌و خۆپیشاندان له‌دڵی جه‌ماوه‌ری‌ ئه‌و شاره‌دا بمرێنێ، نمونه‌ش ناشتنی ته‌رمی شه‌هید (خاڵه‌ قوباد) به‌رێوڕه‌سم كه‌ گه‌وره‌ترین خۆپیشاندنی لێكه‌وته‌وه‌، له‌ 13/5/1987 كاتێك له ‌هه‌ڵه‌بجه‌ گه‌ڕه‌كی (كانی عاشقان)یان له‌گه‌ڵ‌ زه‌ویدا یه‌كسان كرد ‌و خه‌ڵكی ئه‌و شاره‌یان شه‌هید ده‌كرد، بۆ پشتیوانی‌ له ‌جه‌ماوه‌ری‌ راپه‌ڕیوی هه‌ڵه‌بجه‌، سێ رۆژ مانگرتنی گشتی له‌قه‌ڵادزێ راگه‌یه‌نرا. دیاره‌ ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ش بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ خه‌ڵكی هه‌ڵه‌بجه‌ به‌رامبه‌ر به‌خه‌ڵكی ده‌ڤه‌ری پشده‌ر نواندیان له‌خۆپیشاندانه‌كانی‌ قه‌ڵادزێ.

ته‌نانه‌ت دوای‌ راگواستنی قه‌ڵادزێ‌‌و دابه‌شكردنی به‌سه‌ر چه‌ند ئۆردوگایه‌كدا له‌ساڵی 1989، دووباره‌ تۆوی راپه‌ڕین‌و خۆپیشاندان له‌دڵ‌‌و ده‌روونی خه‌ڵكی پشده‌ردا چه‌كه‌ره‌ی‌ كرده‌وه‌‌و له‌سه‌ر ده‌ستی خه‌ڵكی په‌روه‌رده‌كراو به‌ (ئه‌لف‌و بێ)ی خۆپیشاندان‌و راپه‌ڕین، رۆژی 4/3/1991 له‌ئۆردوگای‌ زۆره‌ملێی (خه‌بات) به‌ڕووی داموده‌زگاكانی‌ به‌عسدا ته‌قینه‌وه‌‌و به‌خوێنی لاوێكی ئه‌م شاره‌ كه‌ناوی‌ (به‌ختیار عومه‌ر) بوو، تۆمار كرا‌و بوو به‌یه‌كه‌مین شه‌هیدی راپه‌ڕین. جگه‌ له‌وه‌ش له‌راپه‌ڕینه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كه‌ی‌ ساڵی 1991 دا، له‌ ئۆردوگاكانی‌ بازیان، باینجان، داره‌توو، كه‌وركۆسك، جدیده‌، حاجیاوا خه‌ڵكی چاونه‌ترسی قه‌ڵادزێ رۆڵی دیار‌و به‌رچاویان له‌راماڵینی به‌عسدا بینی.

 

بۆ ساخکردنه‌وه‌ی ناوه‌کان و چۆنێتی ئازادبوونی ده‌ستگیرکراوه‌کان، سودم له‌ به‌ڕێزان خاتوو گێلاس قادر و هاوڕێی به‌ڕێزم کاک حه‌مه‌ زرنگ وه‌رگرتووه‌

 

 

لە ئەرشیفی بڵاوکراوەی ٢٤/٤ ەوە

 

(( په‌ڕه‌ی ٢٤ / ٤ ))

له‌ چاوه‌ی کامێڕاوه