دیوه‌ نه‌بینراو و شاراوه‌كه‌ی‌ ژیان ‌و ڕه‌فتاری‌ میر به‌درخان

لە خەندانەوە

فەرید ئەسەسەرد

ئایا میر به‌درخان هه‌ستی‌ ناسیونالیستیی‌ هه‌بوو؟ تائێستا هیچ به‌ڵگه‌یه‌ك له‌سه‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ میر به‌درخان، میری‌ بۆتان له‌سه‌ده‌ی‌ نۆزده‌یه‌م، هه‌ستی‌ كوردایه‌تیی‌ هه‌بووه‌ و بیری‌ له‌سه‌ربه‌خۆیی‌ كردبێته‌وه‌. ئه‌و شه‌ڕه‌ش كه‌ له‌نێوان میر به‌درخان ‌و ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانیدا هه‌ڵگیرسا، به‌قه‌د ئه‌وه‌ی‌ كه‌ شه‌ڕ بوو له‌نێوان ده‌وڵه‌ت ‌و خێڵی‌ یاخی‌، شه‌ڕ نه‌بوو له‌نێوان پرۆژه‌ی‌ داپڵۆسین ‌و پرۆژه‌ی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌.

به‌پێی‌ دیكۆمێنته‌ به‌ریتانییه‌كان، په‌یوه‌ندیی‌ میر به‌درخان له‌گه‌ڵ‌ عوسمانییه‌كاندا په‌یوه‌ندییه‌كی‌ خراپ نه‌بووه‌ و زۆرجاریش عوسمانییه‌كان به‌رپه‌چی‌ به‌ریتانییه‌كانیان ده‌دایه‌ و به‌رگرییان لێ‌ ده‌كرد. له‌ ساڵی‌ 1843دا كاتێك شه‌ڕی‌ كورد و نه‌ستورییه‌كان له‌ هه‌كاری‌ هه‌ڵگریسا، سێر ستراتفۆرد كاننگ باڵیۆزی‌ به‌ریتانیا له‌ توركیا فشاری‌ خسته‌سه‌ر ئیستانبول بۆ سزادانی‌ میر به‌درخان كه‌ تۆمه‌تی‌ كوشتاری‌ نه‌ستورییه‌كانی‌ خرابووه‌ پاڵ‌، به‌ڵام عوسمانییه‌كان لێبڕاوانه‌ به‌رگرییان لێكرد و ویستیان باڵیۆز ببه‌نه‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ی‌ كه‌ میر به‌درخان بێتاوانه‌ و له‌و شه‌ڕه‌دا نه‌ ده‌ستپێشخه‌ر بووه‌ نه‌ ده‌سدرێژكار، به‌ڵكو به‌پێچه‌وانه‌وه‌، نه‌ستورییه‌كان ده‌ستپێشخه‌ر و ده‌سدرێژكار بوون.

له‌ڕاستیدا میر به‌درخان تێوه‌گلا بوو، به‌ڵام ئه‌مه‌ هیچ لێپرسراوه‌تییه‌كی‌ له‌سه‌ر شان لانابا. نه‌ستورییه‌كان دژی‌ به‌درخان نه‌بوون، به‌ڵكو دژی‌ نوره‌ددین به‌گ بوون كه‌ یه‌كێ‌ له‌سه‌ركرده‌ خێڵه‌كییه‌كانی‌ هه‌كاری‌ بوو. كاتێك شه‌ڕ له‌نێوان نه‌ستورییه‌كان ‌و نوره‌ددین به‌گ هه‌ڵایسا، نوره‌ددین هانای‌ بۆ به‌درخان برد و داوای‌ پشتیوانیی‌ لێ‌ كرد.

به‌پێی‌ ڕه‌وتی‌ ڕووداوه‌كان، به‌ردخان درێغیی‌ له‌پشتگیریكردنی‌ نوردده‌ین نه‌كرد، به‌ڵام له‌سه‌ر ده‌ستی‌ هێزه‌كانی‌، تاوانی‌ گه‌وره‌ له‌دژی‌ مرۆڤایه‌تی‌ به‌رامبه‌ر به‌نه‌ستورییه‌كان ئه‌نجامدرا. ئه‌و تاوانانه‌ی‌ له‌م ڕووه‌وه‌ ئه‌نجامدران بۆ هیچ گه‌لێك مایه‌ی‌ شانازی‌ پێوه‌كردن نین. ڕه‌وتی‌ ڕووداوه‌كان نیشانده‌دا كه‌ ئه‌م تاوانانه‌ به‌ به‌رنامه‌ ئه‌نجامدراون.

به‌پێی‌ دیكۆمێنته‌ به‌ریتانییه‌كان، گوندی‌ نه‌ستورییه‌كان سووتێنران، كه‌نیسه‌كان تێكدران، ژماره‌یه‌كی‌ زۆریان لێ‌ كوژران ‌و به‌دیل گیران ‌و ژماره‌یه‌كیشیان وه‌ك كۆیله‌ ڕه‌فتاریان له‌گه‌ڵدا كرا.

ژماره‌ی‌ ژن ‌و منداڵه‌ دیله‌كان گه‌یشته‌ 125 كه‌س كه‌ بۆ شاری‌ جه‌زیره‌ی‌ پایته‌ختی‌ میرایه‌تیی‌ بۆتان گوێزرانه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ ژماره‌ی‌ هه‌موو دیله‌كان نییه‌، ده‌یه‌كی‌ دیله‌كانه‌ كه‌ له‌سه‌رجه‌می‌ گشتیدا پشكی‌ به‌درخان بوون.

نۆ به‌شه‌كه‌ی‌ تر كه‌ ده‌كاته‌ 1125 دیل، وه‌ك ده‌ستكه‌وتی‌ شه‌ڕ به‌سه‌ر ئه‌وانی‌ تردا دابه‌شكران. به‌درخان وه‌ك له‌و سه‌رده‌مه‌دا باو بوو، كه‌وته‌ به‌خشینی‌ دیله‌كان وه‌ك دیاری‌، له‌وانه‌ مێرد منداڵێكی‌ به‌میری‌ شێروان به‌خشی‌، چوار به‌زندی‌ ئاغا، هه‌شت ژنی‌ به‌هاوپه‌یمانه‌كانی‌ خۆی‌. كوڕ و كچێكی‌ مێرد منداڵیشی‌ به‌والیی‌ موسڵ به‌خشی‌. ئه‌مه‌ به‌م واتایه‌ دێ‌ كه‌ به‌درخان له‌گه‌ڵ‌ والیی‌ موسڵیش په‌یوه‌ندیی‌ دۆستانه‌ی‌ هه‌بووه‌. له‌ موسڵ، له‌گه‌ڵ‌ گه‌یشتنی‌ دیارییه‌كه‌ی‌ به‌درخاندا، والی‌ فه‌رمانیدا ده‌م ‌و ده‌ست كوڕه‌كه‌ خه‌ته‌نه‌ بكرێ‌.

دیله‌كانی‌ تر به‌شێوه‌ی‌ جۆراوجۆر دابه‌شكران ‌و هه‌ندێكیان فرۆشرانه‌ بازرگانه‌ كۆیله‌داره‌كانی‌ شاری‌ ترابزون له‌سه‌ر ده‌ریای‌ ڕه‌ش.

چه‌رده‌یه‌ك چیرۆكی‌ قێزه‌ون له‌ دوتوێی‌ دیكۆمێنته‌كاندا ده‌بینرێن له‌وانه‌ فڕێدانی‌ پێنج مێرد منداڵ‌ له‌چیاوه‌ و فڕێدانی‌ قه‌شه‌یه‌ك بۆ ناو زێ‌ ‌و كوشتنی‌ به‌ به‌رد. دیكۆمێنته‌كان هه‌ندێ‌ به‌سه‌رهات ده‌گێڕنه‌وه‌ كه‌ پاش 145 ساڵ‌، له‌شاڵاوه‌كانی‌ ئه‌نفالدا به‌سه‌ر كوردی‌ باشووردا هاتن.

ئه‌وه‌ی‌ كه‌ عارف قوربانی‌ له‌شایه‌تحاڵه‌كانی‌ ئه‌نفالدا ده‌یگێڕێته‌وه‌، گوایه‌ له‌شاڵاوی‌ ئه‌نفاله‌كاندا ژنێكی‌ كورد له‌پرده‌كه‌وه‌ خۆی‌ فڕێدایه‌ ناو ڕووبار نه‌با سه‌ربازه‌ عه‌ره‌به‌كان ڕاپێچی‌ بكه‌ن ‌و ده‌ستدرێژیی‌ بكه‌نه‌سه‌ر، له‌بۆتانی‌ سه‌رده‌می‌ به‌درخاندا نموونه‌ی‌ زۆره‌، دیارترینیان ئه‌و چیرۆكه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێ‌ حه‌وت ژنی‌ نه‌ستوریی‌ دیل به‌ منداڵه‌ ساواكانیانه‌وه‌ له‌پرده‌كه‌وه‌ خۆیان فڕێدایه‌ ناو زێ‌ تا له‌ژیانی‌ نه‌هامه‌تی‌ ڕزگاریان بێ‌. هه‌رچه‌ند دیكۆمێنته‌ به‌ریتانییه‌كان ئه‌م چیرۆكه‌ به‌دڵنیاییه‌وه‌ ناگێڕنه‌وه‌، به‌ڵام كه‌شی‌ زاڵ‌ به‌سه‌ر ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌دا پاساوی‌ به‌هێز بۆ باوه‌ڕكردن به‌م چیرۆكه‌ و چیرۆكه‌كانی‌ تر پێكدێنێ‌.

دیكۆمێنته‌كان ده‌ڵێن به‌درخان 2750 سه‌ر مه‌ڕ و سه‌دان گا و گۆڵی‌ له‌ نه‌ستورییه‌كان به‌تاڵان بردووه‌ و هه‌ندێكی‌ به‌دیاری‌ بۆ والیی‌ موسڵ لێ‌ ناردووه‌.

ئه‌و منداڵانه‌ی‌ ته‌مه‌نیان له‌نێوان 6- 7 ساڵاندا بوو، ده‌م ‌و ده‌ست خه‌ته‌نه‌كران ‌و خرانه‌ به‌رده‌ستی‌ مه‌لاكان تاكو فێری‌ ڕێنماییه‌كانی‌ ئیسلامیان بكه‌ن.

له‌بروسكه‌یه‌كدا كه‌ س. ڕه‌سام جێگری‌ كۆنسۆڵی‌ به‌ریتانیا له‌ موسڵ ناردویه‌تی‌، ده‌رده‌كه‌وێ‌ كه‌ به‌درخان ده‌ستی‌ له‌كوشتنی‌ نه‌ستورییه‌كانی‌ تخوما نه‌پاراستووه‌ و ناچاری‌ كردوون ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانی‌ به‌جێبێڵن ‌و ڕوو بكه‌نه‌ ئێران.

پاش جینۆسایده‌كه‌ی‌ تخوما، نوێنه‌رانی‌ ده‌وڵه‌تانی‌ ئه‌وروپا له‌ توركیا یاداشتی‌ توندیان بۆ سوڵتانی‌ عوسمانی‌ نارد و داوایان لێ‌ كرد سنوورێك بۆ سه‌ره‌ڕۆییه‌كانی‌ به‌درخان دابنێ‌.

دیكۆمێنته‌ به‌ریتانییه‌كان ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ كاربه‌ستانی‌ عوسمانی‌ داوایان له‌ به‌درخان كردووه‌ بچێ‌ بۆ ئیستانبوڵ، به‌ڵام هێشتا دیار نییه‌ ئاخۆ چووه‌ بۆ ئیستانبول یان نا، هه‌رچه‌ند پێده‌چێ‌ نه‌ڕۆیشتبێ‌.

دیاره‌ كوشتاری‌ نه‌ستورییه‌كان كێشه‌ی‌ له‌ په‌یوه‌ندیی‌ نێوده‌وڵه‌تیدا بۆ توركیا له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وروپادا دروستكردبوو. توركیا به‌پێی‌ چه‌ند ڕێككه‌وتننامه‌یه‌ك، پابه‌ندبوو به‌ پاراستنی‌ كه‌مینه‌ مه‌سیحییه‌كان ‌و سه‌لماندنی‌ ئازادیی‌ ڕێوڕه‌سمی‌ ئاینییان، به‌ڵام له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌ كه‌ هه‌ستی‌ ده‌كرد ئه‌و ڕێككه‌وتننامانه‌ به‌ زۆر به‌سه‌ریدا سه‌پێنراون، زۆری‌ بۆ به‌درخان نه‌هێنا تا واز له‌چه‌وساندنه‌وه‌ی‌ نه‌ستورییه‌كان بێنێ‌. به‌پێی‌ دیكۆمێنته‌ به‌ریتانییه‌كان، توركه‌كان نوێنه‌رێكیان بۆ لای‌ به‌درخان نارد تا هانیبدا واز له‌ نه‌ستورییه‌كان بێنێ‌. نوێنه‌ره‌كه‌، كامل ئه‌فه‌ندی‌، ویستی‌ به‌درخان له‌وه‌ ئاگاداربكاته‌وه‌ كه‌ توركیا تاكو سه‌ر ناتوانێ‌ به‌رگه‌ی‌ فشاری‌ به‌ریتانیا بگرێ‌ ‌و ئه‌وه‌ی‌ به‌بیر هێنایه‌وه‌ كه‌ به‌ریتانیا پشتگیریی‌ له‌ توركیا كردووه‌ دژی‌ محه‌مه‌د عه‌لی‌ پاشای‌ میسر و له‌م سه‌روبه‌نده‌دا هه‌ڕه‌شه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ لێ‌ كرد كه‌ ئه‌گه‌ر واز له‌ نه‌ستورییه‌كان نه‌هێنێ‌، به‌ریتانیا گوشاره‌كانی‌ له‌سه‌ر توركیا خه‌ست ده‌كاته‌وه‌ و ئه‌گه‌ر توركیا خۆیشی‌ هیچی‌ نه‌كرد، به‌ریتانیا خۆی‌ هێز بۆ بۆتان ده‌نێرێ‌ ‌و ته‌خت ‌و تاراجی‌ میرایه‌تییه‌كه‌ی‌ تێكده‌دا.

ئه‌م ئامۆژگارییانه‌ ده‌چنه‌وه‌ سه‌ر ساڵی‌ 1842، به‌ڵام تائێستا ئه‌وه‌ ڕوون نه‌بۆته‌وه‌ كه‌ چی‌ وای‌ له‌ به‌درخان كردووه‌ سووربێ‌ له‌سه‌ر درێژه‌دان به‌دژایه‌تیكردنی‌ نه‌ستورییه‌كان. چه‌وساندنه‌وه‌ی‌ نه‌ستورییه‌كان تا ساڵی‌ 1847 درێژه‌ی‌ هه‌بوو.

ئه‌وه‌ی‌ كه‌ دیكۆمێنته‌ به‌ریتانییه‌كان په‌رده‌ی‌ له‌ڕوو هه‌ڵده‌ماڵن ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانی‌ نیازی‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ میرایه‌تیی‌ بۆتانی‌ نه‌بووه‌ و چه‌ند ساڵێك به‌رگه‌ی‌ گوشاره‌ ئه‌وروپییه‌كانی‌ گرتووه‌ كه‌ داوایان لێ‌ ده‌كرد كۆتایی‌ به‌ده‌سه‌ڵاتی‌ به‌درخان بێنێ‌. به‌درخان شه‌ست هه‌زار چه‌كداری‌ هه‌بوو، ناوچه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتیشی‌ زۆر سه‌خت ‌و دژوار بوو. له‌به‌رئه‌وه‌ عوسمانییه‌كان سڵیان له‌هێرشكردنه‌ سه‌ری‌ ده‌كرده‌وه‌، به‌تایبه‌تی‌ كه‌ به‌درخان هیچ هه‌ڵوێستێكی‌ له‌ دژی‌ ده‌وڵه‌ت نه‌نواندبوو و هیچ داوایه‌كی‌ سیاسیی‌ پێشكه‌ش نه‌كردبوو.

دیكۆمێنته‌ عوسمانی‌ ‌و به‌ریتانی‌ ‌و فه‌ره‌نسییه‌كان هیچ ئاماژه‌یه‌كیان بۆ هه‌وڵی‌ به‌درخان بۆ دامه‌زراندنی‌ ده‌وڵه‌ت تێدا نییه‌. به‌درخان له‌سه‌رده‌مێكدا ژیاوه‌ كه‌ تێیدا هێشتا ئۆرۆستۆكراسیی‌ كشتوكاڵیی‌ كورد نه‌گه‌یشتبوه‌ ئه‌و قۆناغه‌ بڵاوه‌ كه‌تێیدا زه‌ویداره‌ گه‌وره‌كان هه‌م ده‌ره‌به‌گ بن هه‌م سه‌رمایه‌دار و به‌هۆی‌ ئه‌مه‌وه‌ گیانی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا له‌نێو كورددا هێشتا په‌یدا نه‌ببوو، بۆیه‌ له‌نێو كورددا هیچ پرۆژه‌یه‌كی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ بۆ كۆكردنه‌وه‌ی‌ دانیشتوانه‌ هاوزوبانه‌كان له‌چوارچێوه‌ی‌ یه‌ك ده‌وڵه‌ت ‌و جیابوونه‌وه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانی‌ له‌ئارادا نه‌بوو.

له‌ڕاستیدا سه‌رچاوه‌ كوردییه‌كانی‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ش هیچ ئاماژه‌یه‌كیان بۆ گیانی‌ ناسیونالیستیی‌ به‌درخان تێدا نییه‌. ئه‌مه‌ نیشانیده‌دا كه‌ خرۆشانی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ به‌درخان ‌و هه‌وڵدانی‌ بۆ دامه‌زراندنی‌ ده‌وڵه‌ت له‌ ئه‌فسانه‌ به‌ولاوه‌ هیچی‌ تر نییه‌. بیركردنه‌وه‌ی‌ به‌درخان له‌چوارچێوه‌ی‌ بیركردنه‌وه‌ی‌ ئۆرۆستۆكراسیی‌ كشتوكاڵیی‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ نه‌ترازاوه‌.

له‌و سه‌رده‌مه‌دا هێشتا بیری‌ ناسیونالیستی‌ سه‌ری‌ ده‌رنه‌هێنا بوو. كه‌واته‌ میتۆدی‌ بیركردنه‌وه‌ و پاساوی‌ ڕه‌فتاری‌ به‌درخان له‌ چ بیروباوه‌ڕێكه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ گرتووه‌؟ زۆرتر بیر بۆ ئه‌وه‌ ده‌چێ‌ كه‌ به‌درخان له‌میتۆدی‌ بیركردنه‌وه‌دا زۆرتر پشتی‌ به‌دوو بیروباوه‌ڕ به‌ستووه‌، یه‌كێكیان ئیسلامیزمه‌وه‌ ئه‌وی‌ تر عوسمانیزم ‌و له‌م چوارچێوه‌یه‌دا یه‌كه‌میان هانیداوه‌ هه‌ڵوێستێكی‌ توند به‌رامبه‌ر به‌نه‌ستورییه‌كان بنوێنێ‌ و ئه‌وی‌ تر یارمه‌تیداوه‌ كه‌ په‌یوه‌ندیی‌ دۆستانه‌ی‌ له‌گه‌ڵ‌ ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانیدا هه‌بێ‌ ‌و به‌هیچ شێوه‌یه‌ك دژایه‌تیی‌ نه‌كات.

شه‌ڕی‌ به‌درخان له‌گه‌ڵ‌ عوسمانییه‌كاندا بیانو نییه‌ بۆ دانانی‌ به‌پاڵه‌وانێكی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌، چونكه‌ له‌و شه‌ڕه‌دا به‌درخان وه‌ك ڕابه‌ری‌ بزووتنه‌وه‌یه‌كی‌ ناسیونالیستیی‌ خاوه‌ن ئامانجی‌ گشتی‌ شه‌ڕی‌ نه‌كردووه‌. عوسمانییه‌كانیش له‌سۆنگه‌ی‌ پاڵنه‌ری‌ دژ به‌كورده‌وه‌ شه‌ڕی‌ به‌درخانیان نه‌كردووه‌، به‌ڵكو له‌ژێر فشاری‌ ئه‌وروپا ناچار بوون له‌شكركێشیی‌ بكه‌نه‌ سه‌ر. به‌درخان كاریگه‌ری‌ خراپی‌ له‌سه‌ر په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ توركیا له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وروپا به‌جێهێشتبوو، ببوو به‌مایه‌ی‌ تاوانباركردنی‌ توركیا به‌پێشێلكردنی‌ مافی‌ كه‌مینه‌ مه‌سیحییه‌كان ‌و دروستكردنی‌ هه‌ڕه‌شه‌ بۆ سه‌ر ئازادیی‌ په‌رستن.

مێژووی‌ به‌درخان، جگه‌ له‌ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی‌ دوایین ساڵانی‌ میرایه‌تیی‌ له‌ بۆتان، هیچ تێكۆشانێكی‌ له‌ دژی‌ عوسمانییه‌كان تێدا نییه‌. عوسمانییه‌كانیش دژی‌ میرایه‌تییه‌كه‌ی‌ نه‌بوون. ته‌نانه‌ت پاش ئه‌وه‌ش كه‌ له‌ كوردستانیان دوورخسته‌وه‌، میرایه‌تییه‌كه‌یان هه‌ڵنه‌وه‌شانده‌وه‌، به‌ڵكو به‌خزمێكی‌ نزیكیان سپارد.

كڕۆكی‌ مه‌سه‌له‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌درخان و عوسمانییه‌كانی‌ به‌ داگیركه‌ر نه‌زانیوه‌ و پێی‌ وابووه‌ كه‌ هیچ هۆیه‌ك نییه‌ پاڵی‌ پێوه‌ بنێ‌ له‌ دژیان تێ‌ بكۆشێ‌ ‌و له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌ په‌یوه‌ندیی‌ به‌درخان له‌گه‌ڵ‌ عوسمانییه‌كاندا له‌هیچ قۆناغێكدا گرژیی‌ سیاسیی‌ تێنه‌كه‌وتووه‌.

 

تێبینی‌:

هه‌موو ئه‌وانه‌ی‌ ده‌یانه‌وێ‌ ده‌قی‌ دیكۆمێنته‌كان بخوێننه‌وه‌، ده‌توانن بچنه‌سه‌ر ئه‌م سه‌رچاوه‌یه‌: الدكتور عثمان علی، الكرد فی الوثائق البریطانیه‌، مۆسسه‌ موكریانی للبحوث والنشر، اربیل، 2008، ص 9- 72.

 

 

له‌ چاوه‌ی کامێڕاوه