چاکسازی و پاکسازی و لێپرسینه‌وه‌!؟

سەرباز عوسمان:

سه‌رکردایه‌تی یه‌کییه‌تی نیشتمانی کوردستان دوای لێکدابڕانی ڕێکخستنه‌کانی ده‌یه‌وێت له‌ پلینیۆمی خۆیدا چاکسازی و پاکسازی له‌ ڕێزه‌کانی خۆیدا بکات و له‌گه‌نده‌ڵچییان بپرسێته‌وه‌ و به‌ سزایان بگه‌یه‌نێت!؟ به‌ڵام ده‌بێت ‌هێنانى سیسته‌مى نوێ و لابردنى سیسته‌مى کۆن له‌ چوار چێوه‌ى بیرى ته‌سکى حزبایه‌تیدا، که‌ حزبایه‌تیش له‌ کوردستان بۆته‌ پیشه‌ و چه‌ند که‌سانێک له‌ به‌رپرسان بازرگانى پێوه‌ ده‌که‌ن ، به‌ تایبه‌ت له‌ ڕیزه‌کانی یه‌کییه‌تیدا ئیمکانی جێگۆرکه‌ پێکرنی نه‌ک هه‌رکارێکی ئه‌سته‌مه‌‌، به‌ڵکو له‌ دونیاى ئه‌مڕۆدا و له‌ شێوه‌ و نه‌ریتى عه‌شایه‌رى و خزم خزمێنه‌دا و له‌ کوردستانى نیوه‌ سه‌ربه‌خۆدا که‌ ده‌سه‌لاَتى حزب له‌ سه‌رووى ده‌سه‌لاَتى پارله‌مان و حکومه‌ته‌، کارێکى دژواره‌ و کات و زه‌مان و به‌رخودانێکى چڕ و پڕى ده‌وێت، بۆ چاکسازی و پاکسازی و نیشته‌جێکردنى سیسته‌مى نوێ له‌ جێى سیسته‌مى کۆن. چونکه‌ به‌رژه‌وه‌ندى حزبه‌ ده‌سه‌لاَتداره‌کان له‌ گۆڕانکارى و ده‌ستاو ده‌ست پێکردنى ده‌سه‌لاَتدا نییه‌ و به‌رژه‌وه‌ندى خه‌ڵکى کوردستانیش، له‌ لاى حزبه‌کان دابین نابێت. له‌م پێوه‌ندیه‌دا هاوولاَتیانى کورد ده‌مێکه‌ گیرۆده‌ى هێڵێکن له‌ قه‌وانێکى کۆنى ده‌ور به‌سه‌رچووى حزبه‌ کوردیه‌کاندا به‌ گشتى و له‌ باشورى کوردستان که‌ بیرى عه‌شیره‌گه‌رى و سیسته‌مى ده‌ره‌به‌گایه‌تى ڕابردوێکى سه‌پێنراوى هه‌یه،‌ به‌سه‌ر دۆزى سیاسى بزوتنه‌وه‌ى کوردستاندا به‌تایبه‌تى، ئه‌و یاساو میکانیزمانه‌ که‌ ئاماژه‌مان پێکردن ڕاسته‌وخۆ ژیانى سیاسى ئابوورى کۆمه‌لاَیه‌تى و داب و نه‌ریت و فه‌رهه‌نگى نه‌ته‌وه‌که‌مانى خه‌وشدار کردووه‌. مه‌خابن هه‌وڵه‌کانى چالاکه‌وانانى مه‌ده‌نى نه‌یان توانیوه‌ تا ئه‌مڕۆ کۆمه‌ڵگاى کوردى به‌ مۆدێرنیته‌ بکه‌ن و پرۆسه‌ى دیموکراسى بچه‌سپێنن و ڕه‌وته‌که‌ گه‌شه‌ پێبده‌ن و کاریگه‌رییان له‌سه‌ر گۆڕانکاریه‌کان هه‌بێت، چونکه‌ حزبه‌کان هه‌میشه بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان‌ کۆسپ و ته‌گه‌ره‌یان خستۆته‌ سه‌ر ڕێگاى تێکۆشانى ڕوناکبیران و نوسه‌رانى کورد.له‌ لایه‌کى دیکه‌شه‌وه‌ هه‌ڵه‌ و ناڕاستی و که‌مته‌رخه‌میه‌کانى سه‌رکردایه‌تى حزبه‌کان به‌ گشتى و ده‌سه‌لاَتى سیاسى کورد به‌ تایبه‌تى، هه‌میشه‌ له‌به‌ر کێبه‌رکێى حزبایه‌تى که‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌ک بووه‌ له‌سه‌ر چاره‌نوسى کورد، پارله‌مان و حکومه‌ت نه‌یان توانیوه‌ ته‌نانه‌ت له‌ دانوسان و ووتو وێژه‌کانیشدا له‌گه‌ڵ داگیرکه‌رانى کوردستان براوه‌ بێت و دۆڕاندویه‌تى. بۆ نمونه‌ تێشکانى حزبه‌کان له‌ موصل و جێبه‌جىَ نه‌کردنى مادده‌ی (١٤٠) و یه‌کلا نه‌کردنه‌وه‌ى ئاریشه‌ی ناوچه‌ دابڕاوه‌کان، ئه‌و ڕاستیه‌ ده‌سه‌لمێنن که‌ هه‌وڵه‌کانى ده‌سه‌لاَتى کوردى له‌ به‌غدا و کوردستان بىَ ئاکام ماونه‌وه‌، به‌ نمونه‌ نوێنه‌رانی کورد له‌ بغدا نه‌یانتوانیوه‌ پێناسی کورد وه‌ک نه‌ته‌وه‌ به‌ کرده‌وه‌ به‌ نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌ب بسه‌لمێنن، له‌مباره‌شه‌وه‌ ڕاستییه‌کان بۆخۆیان ده‌دوێن. له‌ڕاستیدا به‌رپرسانى ڕاده‌ بالاَى حیزبه‌کان به‌گشتی، ئه‌وه‌نده‌ى له‌ فیکرى چه‌سپاندنى ده‌سه‌لاَتى خۆیاندان و به‌ دواى وه‌سه‌ریه‌کنانى سه‌روه‌ت و ساماندا ده‌چن، نیو ئه‌وه‌نده‌ له‌ فکرى چاره‌سه‌رکردنى پرسى کورد له‌گه‌ڵ ده‌وڵتانى داگیرکه‌ردا نین و ده‌یانه‌وێت ئه‌وه‌نده‌ دیموکراسیه‌ى که‌ له‌ کوردستانیش هه‌یه‌، به‌ کرده‌وه‌ى خراپى خۆیان بیسڕنه‌وه‌ . به‌لاَم دیسانیش به‌ سه‌رهه‌ڵدان و هاتنه‌ مه‌یدانى بزوتنه‌وه‌ى گۆڕان، ڕه‌وتى گۆڕانکاریه‌کان و پرۆژه‌ خزمه‌تگوزاریه‌کان به‌ شێوه‌یه‌کى خێراتر له‌ ڕابردوو، قۆناغه‌کانى خۆیان ده‌بڕن و دێنه‌ بوارى جێبه‌جىَ کردن!؟ ئه‌وه‌ی که‌ سه‌رکردایه‌تی یه‌کییه‌تی باس له‌ ڕیفۆرم و چاکسازی ده‌کات، ته‌نیا بۆ به‌رگری کردن له‌ په‌ره‌سه‌ندنی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕانه‌.

 

له‌ لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ سه‌رکردایه‌تی پارلمان و لیستی کوردستانی به‌ پێچه‌وانه‌ی یاسا و ده‌ستوری ناو پارلمان هه‌ڵسوکه‌وت له‌گه‌ڵ ئۆپۆزسیۆن ده‌که‌ن، ده‌یانه‌وێت له‌سه‌رووی حکومه‌ت و پارلمان بڕیارده‌ر بن، ئه‌و جۆره‌ ڕه‌فتارانه‌ش وه‌ک خاڵێکی ڕه‌ش به‌ ڕوخساری سه‌رۆکایه‌تی پارلمانی هه‌رێمی کوردستانه‌وه‌ دیاره‌. له‌ هه‌مان کاتیشدا لیستی گۆڕان ره‌خنه‌ و پێشنیاره‌کانی خۆی ئاراسته‌ی سه‌رۆکایه‌تی پارلمان ده‌کات و لێیان له‌قاو ده‌دات.له‌م ڕووه‌وه‌یه‌ که‌ دانیشتوانى کوردستان به‌ هیوا و ئومێدێکى زۆره‌وه‌ ده‌ڕواننه‌ داهاتووى بزوتنه‌وه‌ى گۆڕان. له‌ لایه‌کى دیکه‌شه‌وه‌ گه‌لى کورد به‌ درێژایى مێژوو تا ئه‌و دواییانه‌ش له‌ ژێر ده‌سه‌لاَتى ده‌وڵه‌تانى داگیرکه‌ردا نه‌یتوانیوه‌ له‌ چوارچێوه‌ى ده‌سه‌لاَتى ئه‌و ڕژێمانه‌دا، ئازادانه‌ و دوور له‌ هه‌ڕه‌شه‌ و گوڕه‌شه‌ى توند و تیژى ئه‌وان له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانى پارله‌مان و سه‌رۆک کۆماره‌کاندا به‌شدارى بکه‌ن و ده‌سه‌لاَت به‌ ده‌سته‌وه‌ بگرن. هه‌روه‌ها له‌ کوردستانى خۆشماندا له‌ لایه‌ک له‌به‌ر فرت و فێڵى دوو حیزبى هاوپه‌یمان و له‌ لایه‌کى دیکه‌وه‌ له‌به‌ر یه‌ک نه‌گرتنى خه‌ڵکى کوردستان و لاوازى و نه‌بوونى هۆشیارى سیاسى دانیشتوانى کوردستان، نوێنه‌رانى خه‌ڵک له‌ پارلماندا نه‌یان توانیوه‌ وه‌ک پێویست زۆرینه‌ى ده‌نگه‌کان بهێننه‌وه‌ و ده‌سه‌لاَت به‌ ده‌سته‌وه‌ بگرن ، هه‌تا بتوانن خۆیان بڕیار له‌سه‌ر چاره‌نوسى خۆیان و نه‌ته‌وه‌که‌یان بده‌ن. به‌داخه‌وه‌ ده‌سه‌لاَتى کوردى له‌ باشور بۆ به‌چۆک داهێنانى نه‌یارانى خۆیان ‌ ڕه‌وشى داگیرکه‌رانى کوردستان ده‌گرنه‌به‌ر و له ڕێگای دابه‌شکردنى پوڵ و سه‌یاره‌ به‌سه‌ر لایه‌نگرانى خۆیان و عه‌شیره‌ته‌کانى کوردستاندا، که‌ڵک وه‌رده‌گرن و پرۆسه‌ى دیموکراسى لکه‌دار ده‌که‌ن . به‌لاَم سه‌ره‌ڕاى ئه‌و هه‌موو پێشێلکاریانه‌ش، دیسان ئێستا لیستى گۆڕان وه‌ک ئۆپۆزسیۆنێکى کارا و به‌هێز ڕۆڵى چالاکانه‌ى خۆیان بۆ به‌ دیموکراتیزه‌کردنى پارلمان و به‌ خه‌ڵکى کردنى حکومه‌ت له‌ پارلماندا ده‌گێڕن. له‌م بواره‌دا دوو حیزبى هاوپه‌یمان به‌ شێوازى جۆراو جۆر و دوور له‌ بنه‌ماکانى دیموکراسى، ئوسوڵ و پرنسیپه‌کان و ده‌ستور و یاساکانى ناو پارلمان پێشێل ده‌که‌ن، هه‌ر وه‌ک له‌ یاساکانى نازیه‌کان له‌ ئه‌لمانیا و دیکتاتۆرى پڕۆلیتاریا له‌ سۆڤیه‌تى پێشوو، هه‌ر یاسا و ده‌ستورێک که‌ له‌ دژى خۆیان بایه‌ به‌ تاوان ده‌هاته‌ ناسین و داهێنه‌رانى ئه‌و یاسا نوێیانه‌ به‌ توندى سزا ده‌دران! به‌داخه‌وه‌ ئه‌وه‌ى دوێنىَ سیسته‌مى تۆتالیتاریستى ( یا فۆرمالیستى بىَ ڕووحى بووڕ ژووازى) له‌ جیهاندا له‌ دژى پرۆسه‌ى دیموکراسى ئه‌نجامیان ده‌دا ، هه‌میشه‌ داگیرکه‌رانى کوردستانیش له‌سه‌ر کورد ئه‌و ڕه‌وشه‌ سیاسه‌ته‌ به‌ هه‌مان شێوه‌ به‌ڕێوه‌ى ده‌به‌ن و ده‌سه‌لاَتى کوردیش ئه‌مڕۆ به‌ شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان ده‌یه‌وێت لاساى دیکتاتۆرانى ئه‌کات و ئه‌و سه‌رده‌مه‌ بکاته‌وه‌!؟ له‌ حاڵێکدا باش ده‌زانن که‌ ئه‌وه‌ى دوێنىَ ده‌سوڕا و ده‌لوا له‌ جیهانى ئه‌مڕۆدا ناخوێنرێته‌وه‌ و گۆڕانکاریه‌کان خێراتر قۆناغه‌کانی خۆیان ده‌بڕن. به‌تایبه‌تیش یه‌کییه‌تی نیشتمانی به‌ به‌ستنی پلینیۆم ناتوانێت باسکردنیشی له‌ چاکسازی و لێپرسینه‌وه‌ هه‌ر له‌چوارچێوه‌ی گۆته‌دا ده‌مێنێت. چونکه‌ که‌ سه‌رچاوه‌ که‌ قوڕاو بوو جۆگه‌کانیش قوڕاو ده‌بن. که‌واته‌ ده‌بێت سه‌رکردایه‌تی یه‌کییه‌تی له‌ خۆیانڕا ده‌ست به‌ چاکسازی و له‌ پاکسازی بکه‌ن، ئه‌گه‌ر نا گۆڕان له‌ سیستمی عه‌قڵیه‌تی سیاسی یه‌کییه‌تیدا ناکرێت.

 

ئێمه‌ نامانه‌وىَ ده‌سه‌لاَتى کوردى له‌وه‌ زیاتر ڕێگاى نادروست بگرێته‌ به‌ر، به‌ڵکو ده‌مانه‌وێت ئه‌و ده‌سه‌لاَته‌ به‌ شێوه‌ى یه‌کسان و به‌بێ جیاوازى فکری و ئایینی، ڕێز بۆ ئیراده‌ی خه‌ڵک و مافه‌کانیان دابنێنن. هه‌ر وه‌ک له‌ وولاَتانى ئه‌مریکاو ئه‌وروپا، دانیشتوانى ئه‌و ولاَتانه‌ مافه‌ سیاسى و کۆمه‌لاَیه‌تیه‌کانیان له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ بۆ دابین کراوه‌ و له‌وێ تاوانبار به‌ که‌سێک ده‌ڵێن که‌ خاڵێکى دیاریکراوى له‌ یاساى ئه‌و ولاَتانه‌دا پێشێل کردبێت. به‌لاَم له‌ ولاَتى ئێمه‌ ده‌سه‌لاَتداران یاساکان پێشێل ده‌که‌ن و له‌ لایه‌ن کۆمه‌ڵه‌ خه‌ڵکێکى نا هۆشیارى سیاسیشه‌وه‌ پشتیوانیان لێده‌کرێت و ته‌شویق ده‌کرێن، به‌ تایبه‌تیش ده‌سه‌ڵاتی سیاسی کورد، ئه‌وان به‌ به‌زاندنی سنوره‌کانی ئه‌خلاقی سیاسی، ڕووبه‌رووی خه‌ڵکی کوردستان ده‌بنه‌وه‌.

 

که‌وابوو، نابىَ له‌ کوردستان یاساو ده‌ستورێک دابنرێت و په‌سه‌ند بکرێت که‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندى دوو حزبى هاوپه‌یمان بێت و به‌رژه‌وه‌ندى خێرى هاوبه‌شى نه‌ته‌وه‌یى کوردى تێدا ده‌سته‌به‌ر‌ کرابێت و به‌ کرده‌وه‌ش به‌ڕێوه‌ نه‌برێت. به‌ڵکو ده‌بێت یاساو ده‌ستورێک حاکم و سه‌روه‌ر بێت که‌ به‌ قازانجى گشتى میلله‌تى کورد ته‌واو بێت، چونکه‌ حزب بۆ کورد نه‌ ئامانجه‌ و نه‌ ستراتیژێک ، به‌ڵکو له‌م سه‌رده‌م و بارودۆخه‌دا گرنگترین هه‌نگاو بۆ کوردان پێکهێنانى ستراتیژێکى هاوبه‌شى نه‌ته‌وه‌یى یه‌. که‌ ئه‌ویش ته‌نیا له‌ چوارچێوه‌ى سیستمێکى نوێدا گۆڕانکاری تێدا دێته‌ ئه‌نجامدان. نمونه‌کانى کۆماره‌ دیموکراتیه‌کانى ئه‌مریکا و ئه‌وروپا که‌ چۆن دیموکراسى له‌وىَدا چه‌سپاوه‌ و یاسا سه‌روه‌ره‌ به‌ تایبه‌تى له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌ه‌کانى ئه‌مریکا ڕووداوى وه‌ها هاتۆته‌ ئاراوه‌ که‌ له‌ سه‌ده‌کانى دواییدا بىَ وێنه‌ بوون. وه‌ک په‌رسه‌ندنی ته‌مه‌دونی نوێ، گه‌شه‌کردنى ئابوورى ، بردنه‌سه‌ره‌‌وه‌ى ئاستى هۆشیارى سیاسى کۆمه‌لاَیه‌تى و زانسته‌کانى دیکه‌ى خه‌ڵک که‌ په‌یوه‌ندار به‌ به‌هێزکردنى ئامرازه‌کانى ته‌کنیکى و سه‌ربازى و به‌شداریکردنى ئافره‌تان و ژنان له‌ دام و ده‌زگا حیزبى و حکومیه‌کاندا له‌سه‌ر ئاستى ولاَتانى خۆیان و پاراستنى ئه‌منییه‌ت و ئاسایشى نه‌ته‌وه‌یى به‌ شێوه‌ى گشتى. ئه‌مانه‌ به‌شێکى گرنگن له‌ ئه‌رک و کاره‌کانیان. به‌لاَم ئه‌زموون و تاقیکاریه‌کانى ئه‌و چه‌ند سالاَنه‌ى ده‌سه‌لاَتى سیاسى له‌ کوردستان به‌ کرده‌وه‌ سه‌لماندیان که‌ حیزب له‌ به‌رژه‌وه‌ندى خه‌ڵک نییه‌ و ناشبێت، به‌ڵام ئه‌وان به‌ دواى به‌رژه‌وه‌ندى و ئامانجه‌کانى خۆیاندا ده‌گه‌ڕێن و ناشیان هه‌وێت گۆڕانکارى له‌ سیسته‌مى ده‌سه‌لاَتدا پێک بێت و ده‌سه‌لاَت ده‌ستاو ده‌ست بکات و حکومه‌ت به‌ خه‌ڵکى بکرێت. له‌ کوردستان حیزبه‌کان به‌ ناوی داکۆکی کردن له‌ خه‌ڵک، ته‌نگژه‌ی سیاسی و ئابوریان خستووه‌ته‌ سه‌ر دانیشتوانی وڵات و چاوپۆشی له‌ که‌رکوک ناوچه‌ دابڕاوه‌کان ده‌که‌ن و به‌ دوای ده‌سه‌ڵات و خۆشگوزه‌رانی خۆیاندا ده‌گه‌ڕێن و له‌ به‌غداش له‌ پێناو پاراستنی ده‌سه‌ڵاتی خۆیاندا پرسی کوردیان خستووه‌ته‌ پاش گوێ.

 

له‌م ڕووه‌وه‌ بۆ هێنانى سیسته‌مى نوىَ و جێگیرکردنى له‌شوێنی سیستمى کۆن، بزوتنه‌وه‌ى گۆڕان ده‌بىَ پشت به‌ ئیراده‌ى خه‌ڵکى کوردستان ببه‌ستێت و شێلگیرانه‌ درێژه‌ به‌ تێکۆشانى خۆى بدات و ته‌سلیمى واده‌و به‌ڵێنى بىَ کرده‌وه‌ى سه‌رکرده‌کانى دوو حیزبى هاوپه‌یمان، که‌ ده‌سه‌لاَتیان به‌ ده‌سته‌ نه‌بێت، چونکه‌ به‌ڵێنه‌کانی ئه‌وان ته‌نیا له‌ چوار چێوه‌ی گوته‌دایه‌ و زۆر به‌که‌می چوونه‌ته‌ خانه‌ی جێبه‌جێکردنه‌وه‌. بۆ سه‌‌لماندنی بوونی خۆیان له‌ ئیداره‌ کردنی وڵات خه‌ڵکی کورد ده‌بێت ڕۆڵی خۆیان ببینن له‌ به‌رابه‌ر هه‌رچه‌شنه‌ زوڵم زۆریه‌ک، که‌ له‌ خۆیان و نه‌ته‌وه‌که‌یان ده‌کرێت ڕابوه‌ستن و هه‌وڵ بده‌ن گۆڕان له‌ سیستمدا پێک بهێنن. به‌ بۆچوونی ئێمه‌ش یه‌کییه‌تی نیشتمانی ناتوانێت پلینیۆم بکاته‌ ئه‌ڵته‌رناتیڤ، بۆ ئه‌و قه‌یرانه‌ی که‌ تێیکه‌وتووه‌.

له‌ چاوه‌ی کامێڕاوه