کۆسپی سەرەکی بەردەم ڕاگەیاندنی دەوڵەت، بە پلەیی یەکەم حزبە دەسەڵات بەدەستەکانی کوردستانن کە لەدۆخی ئێستادا پێکهێنانی دەوڵەت لە بەرژەوەندی خۆیان نازانن

دیمانەی ڕۆژنامەی هاوڵاتی سەبارەت بە پرسی پێکهێنانی دەوڵەت لە کوردستان

هاوڵاتی: زۆر جار لە مێژوودا هەلى زێرین هاتۆتە ئاراوە و زەمینەى خۆشکردوە بۆ راگەیاندنى دەوڵەتى سەربەخۆ لە باشورى کوردستان، بەڵام رانەگەیەنراوە، بۆ نموونە لە ساڵى 1991 کە حکومەتى مەرکەزى دەزگا ئیدارییەکانى خۆى لە کوردستان کشاندەوە؟ یان ساڵى 2003 کە حکومەتى بەعس رووخا، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەوڵەتى کوردى رانەگەیەنرا، بەراى ئێوە، هۆکارى رانەگەیاندنى ئەم دەوڵەتە پەیوەندى بەچییەوە هەیە؟

عەبدوڵا مەحمود: بێگومان زۆر دەرفەتی گرنگ هاتنە پێشەوە بۆ ڕاگەیاندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆ بۆ کۆتاییهێنان بە کێشەی خەڵکی کوردستان کە پانتایەکی ناوچەیی و مێژووی هەیە و یەکێکە لەگرفتە چارەسەرنەکراوەکانی دنیای ئەمڕۆ.

ئەوەی کە کۆسپی سەرەکی بەردەم ڕاگەیاندنی دەوڵەت و پێکهێنانی وڵاتێکی سەربەخۆیە، بە پلەیی یەکەم حزبە دەسەڵات بەدەستەکانی کوردستانن، کە لە دۆخی ئێستادا پێکهێنانی دەوڵەت لە بەرژەوەندی خۆیان نازانن و نایەنەوێت ئەم پرسە بە چارەسەر بگات.

بزوتنەوەی ناسیونالیستی کورد بە گشتی و حزبە دەسەڵاتبەدەستەکانی کوردستان بەتایبەتی، لەروانگەی بەرژەوەندی چینە داراکانی کوردستان و خۆیاندا، زۆرتر چاویان لە بازاڕی عێراقە، چاویان لە داهاتی نەوتە، چاویان لە کەڵەکەی سەرمایەیە لە جغرافیایەکی فراونتر لە کوردستان، وە چاویان لە بەشداری دەسەڵاتە لە ناوەندی سیاسی عیراقدا و بەو هۆیەشەوە لەگەڵ چارەسەری کێشەی خەڵکی کوردستان نیین، کە یان جیابونەوەیە لە عێڕاق و پێکهێنانی وڵاتێکی سەربەخۆیە یان لکاندنەوەی کوردستانە بە عێراقەوە لەسەر بنەمای یەکسانی هاوڵاتیان لە مافەکانیاندا، کە بەراستی ئەوەی دوەمیان ئیمکانی نییە. نە عێراق پێکهاتۆتەوە و نە زەمینەی تیکەڵبوونەوەی ئەم دوو جغرافیاو کۆمەڵگایە لە ئارادایەو نە ئاسۆیەکیش بۆ ئەوە هەیە دەسەڵات و دەوڵەتێكی مۆدێرن لەدۆخی ئێستای عێراقدا پێکبێت کە وەکویەکی لە مافەکانی خەڵکی عێراقدا لەبەرچاوبگرێت.

هاوڵاتی: ئایا گەڕانەوەى هێزەکانى ئەمریکا و هاوپەیمانەکان، جارێکى تر عێراق ناهێنێتەوە سەر لێوارى جەنگێکى دژوارى ناوخۆ، بەراى ئێوە لێرەوە دەرفەتێکى تر دروست نابێتەوە بۆ جیابوونەوەى کوردستان لەعێراق؟

عەبدوڵا مەحمود: دیارە ئەمریکا بەو شێوەیەی باس دەکرێت بە یەکجاری لە عێراق ناکشێتەوە و ئەم ناوچەیە بە ئاسانی جێناهێڵێت، ئەگەر کەسانێک لایان وایە ئەمریکا بەتەواوی عێراق جێدەهێڵیت توشی وەهم بوون. ئەمریکا لە ژێر گوشاری ناوخۆیی و ڕای ئەمریکی و لە ژێر گوشاری رای گشتی دنیا و ناکامیەکانی لە عێراقدا ناچارە کە ‌هێزەکانی لانی کەم زوربەی هەرەزۆری هێزە سەربازییەکانی بکێشێتەوە، بەڵام گەورەترین قونسوڵی ئەمریکا لە دنیا، هێزی ئەمنی و پسپۆڕانی سەربازی، لە عێراق دەمێننەوە و لە تەواوی ناوچەکەشدا هێزی ئەمریکا ئامادەیی هەیەو دەمێنێ.

دیارە چونە دەرەوەی هێزی سەربازی ئەمریكا، بۆشایەک لە عێراقدا بەتایبەت لە زەمینەی ئەمنیدا دروست دەکات، وە دەست تێوەردانی وڵاتانی ناوچەکە بەتایبەت ئێران زیاد دەکات، بەڵام هاوکات چەکێکیش لەدەستی زۆریك لە هێزە نەیارەکانی ئەمریکا دەردەهێنێت کە حزوری سەربازی ئەمریکا بیانویەک بوو بۆ درێژەدان بە کردەوە تیرۆریستیەکان. من لام وانییە جەنگی ناوخۆ بە چونەدەرەوەی ئەمریکا دەست پێبکاتەوە، بەڵام هەمان ئەم توندو تیژی و کارە تیرۆرستیانە درێژەیان دەبێت و میلیشیای لایەنە سیاسیەکانی عێراق بۆ سەپاندنی خواست و ئەجندای خۆیان لە حکومەتی عێراقیدا، شەقام و کاری تیرۆرستی و پلان بەدەستەوە دەگرن.

مەبنای جیاکردنەوەی کوردستان، بوونی ئەمریکا، یان چونەدەرەوەی نییە، هەتا بۆ خۆدورگرتن نییە لە ئەگەری شەری ناوخۆ..، بەڵکە کوردستان بە کردەوە لە ساڵی ١٩٩١ وە لە عێراق جیا بۆتەوەو تا هاتووشە ئەم دابڕانە قوڵتر و فراوانتر بۆتەوە، پەیوەندی خەڵكی کوردستان بە دەوڵەتی عێراقەوە ‌زۆر لاواز بووە، بە کردەوە کوردستان بۆتە دەوڵەت و جغرافیایەکی جیاواز و دابڕاو لە عێراق و بۆتە وڵاتێکی سەربەخۆ کە رەسمیەتی نیودەوڵەتی وەرنەگرتووە. دەرفەت گونجاوە بۆ سەپاندنی ئەم رەسمیەتە بەسەر کۆمەڵگای نیودەوڵەتی و رەسمیەتدان بەو دابڕانەی کە پێکهاتووەو ئاسۆیەکیش بۆ لکاندنەوەی و تیکەڵاوکردنەوەی کوردستان بە عێراقی قەومی و ئیسلامی، لە ئارادانییە. مەگەر بە جەنگ و وەرێخستنی لەشکرکیشی سەربازی کە ئەمەش لە ئێستادا، ئیمکانی نییە.

هاوڵاتی: گوتارى فەرمى و سیاسى کوردى ئەمرۆ، گوتارێکە دوورو نزیک خۆى لە باسى دەوڵەتى کوردى دەبوێرێت، بگرە هەندێک جار لەلایەن هەندێک سیاسەتمەدارو دژایەتیش دەکرێت، ئایا وەها تێڕوانینێک لێدانى زەنگى نائومێدى نییە، بەرامبەر سەربەخۆى کوردستان؟

عەبدوڵا مەحمود: من لام وانییە خۆ دوور گرتنی حزبە قەومیەکانی کوردستان لە هێنانە باسی پرسی دەوڵەتێکی سەربەخۆ ئەوە بێت لە زەنگی نائۆمیدییە، بەڵکە ئەوان لە ئێستادا ئەمە بە قازانجی خۆیان نازانن بۆیەش لەبەرامبەر داخوازی سەربەخۆیی و پرسی دەوڵەسازیدا لە کوردستان، دەڵین ئەمە خەونی شاعیرانەیە، فەنتازیایی سیاسیە، خەیاڵ پڵاوییە، ناواقعییە، کاتی نەهاتووە...تاد، ئەمەش جگە لە دژایەتی ئاشکرای هەر هەوڵێک بە ئاقاری چارەسەری کێشەی خەڵکی کوردستاندا هیچی تر نییە.

ناسیونالیزمی کوردو حزبەکانی لەسەر بنەمای زوڵمی قەومی سەر خەڵکی کوردستان و کێشەکەی...ناسنامەی خۆیان، ئامادەیی خۆیان، قەڵەمڕەوی سیاسیان، درێژەدان بە تەمەنی دەسەڵاتدارێتیان، رەسمیەتی نێودەوڵەتی و ناوچەییان، بەشیان لەدەسەڵاتی ناوەندی عێراقدا...تاد، پچریوە. بەکۆتایی هاتنی کێشەی خەڵکی کوردستان و یەکلابوونەوەی یەکجارەی ئەم کێشەیە پاساوە سەرەکیەکانی ئامادەیی سیاسیان لەدەست دەدەن و کەنار دەکەون، بۆیە هەمیشە لەبەرامبەر داخوازی زۆر رەوای ئازادییەکان، باشبژێوی و خۆشگوزەرانی، مافە فەردی و مەدەنیەکان، دەهۆڵی زولمی قەومی، دەهۆڵی هەڕەشەی دەرەکی، دەهۆڵی کۆتایی نەهاتنی پرسی نیشتمانی و نەتەوەیی و رزگاری نیشتمانی... دەرخواردی خەڵکی کوردستان دەدەن و نایانەوێ ئەم دۆسیەیە بە چارەسەری گونجاو و کارساز بگات.

پێکهاتنی دەوڵەت و بوونی کوردستان بە وڵاتێکی سەربەخۆی سکیولارو ناقەومی، پایەکانی مانەوەی بزوتنەوەی ناسیونالیستی کورد، بەشێوەی رابردوو هەڵدەتەکێنی، بۆیە نایانەوێ ئەم مەسەلەیە کۆتایی پێبێت و وشیارانەش دژایەتی هەر هەوڵیک دەکەن کە بە ئاقاری جیاکردنەوەی کوردستان و پێكهاتنی وڵاتێکی سەربەخۆ بنرێت.

هاوڵاتی: هەریەک لە پارتى دیموکراتى کوردستان و یەکێتى نیشتمانى لەدواى هەڵبژاردنەکەى ساڵى 1992 جارى فیدراڵییان بۆ کوردستانداوە، زیاتر لە بیست ساڵە تەبەنى ئەو داوایە دەکەن، ئۆپۆزسیۆنیش کە ئەزمونێکى تازەیە لەکوردستاندا لەو داوایەى تێنەپەراند، واتا کاتى ئەوەنییە بزووتنەوەیەکى سیاسیى تەبەنى راگەیاندنى دەوڵەتى سەربەخۆ بکات لەکوردستان؟

عەبدوڵا مەحمود: فدرالیزم لە عێراقدا مەبناکەی جغرافی و سیاسی و قەومییە، نەک ئیداری و شێوازی لامەرکەزی حکومڕانی. وە ئەم فدرالیزمە ‌‌هێندەی هەوڵێکی ناسیونالیزمی کوردە بۆ مانەوە لەگەڵ عێراق، ‌هێندەش سازشێکی سیاسیە لەگەڵ ناسیونالیزمی عەرەب و هەروەها دروستکردنی کۆسپیشە بەرووی هەر هەوڵ و تێکۆشانێکدا بۆ پێکهێنانی دەوڵەتێكی سەربەخۆ.

دیارە ئەم فدرالیزمەی ناسیونالیزمی کوردو حزبەکانی شانازی پێوە دەکەن و بەدەسکەوتێکی سیاسی مێژووی وەسفی دەکەن، لای خۆیان نەبێت لای هیچ هێزو لایەنێکی سیاسی عێراق مەوزوعیەتی نییە و جێگای بایەخی کەس نییە. لەوەش واوەتر ئەم فیدرالیزمە یان ئەم زەواجە ناشەعی و بێبنەمایەی نێوان ناسیونالیزمی کورد و ناسیونالیزم- ئیسلامی عێراق... نەبۆتە مایەی یەکگرتنەوەی کورستان بە عێراقەوە و تێكەڵبونەوەیان، تەنانەت نەبۆتە مایەی ئارامیەکی سیاسی و سەقامگیر. کێشمەکێشی نێوان ناوەندو هەرێم و هێزو لایەنەکانی لەسەر زوربەی مەسەلەو پرسە بناغەیەکان هێندە رۆشنە، کە تێهەڵدان لەم فیدرالیزمەو توڕدانی وەکو مرەکەبی سەر کاغەزیش کردوتە واقیع. کێشمەکیش لەسەر سنور، ناوچە کێشەلەسەرەکان، پرسی کەرکوک، پێشمەرگە، بودجە، سامانی نەوت و غاز، پۆستە ئیدراییەکان، سەرژمێری، موچە، جموجۆڵی هێزەکانی سوپا، تەنانەتە فڕینی کۆپتەرو تەیارەیەکی عیراقی بەسەر کوردستاندا، بە روداوی نامۆ سەیر بکرێت. بەسن بۆ دەرخستنی درۆی فیدرالیزم و بێبنەمابوونی لەنزمترین ئاستی خۆیدا.

ئەوەش کە پێی دەوترێت ئۆپۆزیسیۆنی ناسیونالیستی دژی دەسەڵاتی ناسیونالیزم خۆی، زۆر لەوە بودەڵەترە بەجدی خۆی بدات لەو پرسەو جیاوازییەکی بنەڕەتی لە دیدو ڕێگاچارەی حزبە دەسەڵاتدارەکان.

بێگومان بزوتنەوەیەکی سیاسی تر پێویستە بۆ هێنانە ئارای پرسی دەوڵەتسازی لە کوردستان و وەرێخستنی بزوتنەوەیەکی جەماوەری و تەیارکردنی بزوتنەوە کۆمەڵایەتیەکان لەڕاستای جیاکردنەوەی کوردستان لەعێراق و پێکهێنانی وڵاتێكی عەلمانی ناقەومی. کە دیارە حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی لە ساڵی ١٩٩٥ ئەم پرسەی هێناوەتە مەیدان و تاڕادەیەک بۆی تیکۆشاوە و تەنانەت بۆتە مەبنای کێشمەکێشیش بۆی لەگەڵ دەسەڵاتی ناسیونالیستی کورد، ئێستاش ئەم پرسە سەرباری هەر ئاڵوگۆڕێک کە بەدوای کەوتنی بەعسەوە هاتوتە ئارا، مەوزوعیەتی خۆی بەهەمان هێزی جارانەوە ماوە، چونکە ئەگەر ستەمی نەتەوایەتی نەماوە، بەڵام کێشەی کورد هەر ماوەو وەڵامی کۆتایی خۆی وەرنەگرتووە. پەیوەندی هەرێمی کوردستان بە عێراقەو نە پێكهاتۆتەوە و نە پێكدێتەوە و نە خەڵکی کوردستانیش مل ئەدەن بە لکاندنەوەیان بەو دەسەڵاتە شۆفینی و ئیسلامی کۆنەپەرستەی عێراق.

هەموو رۆژێک پێداویستی جیاکردنەوەی کوردستان لە عێراق تازە دەبێتەوە و ئەمەش خواستی زوربەی هەرە زۆری خەڵکی کوردستان و مەبنای چارەسەری گرفتی ناوچە کێشەلەسەرەکان و کەرکوک و سنور و کۆتاییهێنانە بە ململانێ و کێشمەکێشی ئێستاو داهاتووشەوە. پێویستە خواستی خەڵکی کوردستان بۆ جیابونەوە لە عێراق و پێكهێنانی وڵاتێکی سەربەخۆ، بکرێتە بزوتنەوەیەکی جەماوەری و کۆمەڵایەتی و ئەمەش ئەرکی بەرەی ڕادیکاڵ و ئازدیخواز و چەپ و کۆمۆنیزمی کرێکارییە. وە بە پێچەوانەوە پرسی خەلكی کوردستان و لەو ناوەشدا دەوڵەتیکی سەربەخۆ ئەگەر بە ئەجنداو لەژێر ئاسۆی بزوتنەوەی ناسیونالیستیدا بچێتە پێشەوە، هەم ناوەرۆکی دەوڵەتەکە و پێکهاتەکەی ناسیونالیستی و دواکەوتوو دەبێت و هەم ئەمە هەرگیز بەمانای دەست راگەیشتی خەڵکی کوردستان بە ئازادییە ساسییەکان و مافە فەردی و مەدەنی و ئینسانداگرە جیهانیەکان نابێت. لەو بابەتەشەوە کەم نین ئەو نەتەوانەی دوای سەربەخۆیان سەرکوتی سیاسی، پیشلکردنی مافەکانی ئینسان و ئازادییەکان و پایماڵکردنی مافی تاک و زۆر زیاتر بووە تا لەژێر سایەی دەوڵەتە ئیمپریالیست و داگیرکەرەکان.

هاوڵاتی: رانەگەیاندنى دەوڵەتى نەتەوەیى چ خزمەتێک بە گوتارى مانەوەى کورد دەکات؟ لەکاتێکدا چەند جارێک زەمینەى ئەو راگەیاندنە هەبووە و نەکراوە، وڵاتانى دراوسێ هەر بەردەوام بوون لە سەر هەڵویستى دوژمنانەى خۆیان، کاتى ئەوە نەهاتووە ئەو وەهمە بڕەوێنریتەوە کە وەهمى وڵاتانى دراوسێ و ناوچەکەیە؟

عەبدوڵا مەحمود: ناسیونالیزمی کوردو حزبەکانی چونکە لەگەڵ خواستی جیابونەوەی خەڵکی کوردستان نین و ئەمە بە قازانجی بزوتنەوەکەیان و خۆیان نازانن، زیدەڕۆیەکی زۆر دەکەن سەبارەت بە وڵاتانی ناوچەکە و ئەمە دەکەنە بەهانەی ناواقعی بوونی جێبەجێبوونی ئەم خواستە. لە کاتێکدا دنیای ئەم سەردەمە رێگای لەشکرکێشی سەربازی وڵاتیك بۆ سەر وڵاتێکی زۆر بەرتەسک کردۆتەوە، هەروەها زۆر ستەمە کاتێک بێت دەسەڵاتدارێتی خۆجێیی کوردستان بتوانێت توانای بەرگری سەربازی بگاتە ئاستی دەوڵەت، ناشکرێت دەستبردن بۆ ئەم پرسە ببەسترێتەوە بەو کاتەی توانایی سەربازی کوردستان دەگاتە ئاستی دەوڵەتانی ناوچەکە، ئەمە سپاردنی چارەسەری کێشەی خەڵکی کوردستانە بە مەحاڵ.

هەروەها ئەگەر جاران باسی هەرەشەی بەعس دەکرا ئەوە لەدەسەڵات خراوە و عێراق خۆی پێكنەهاتۆتەوەو دەرگیری ئەزمەی پێکهێنانەوەی دەوڵەت و حکومەتە و توانای سەربازیشی زۆر سنوردارە. ئەوە سوریایە لەبەردەم سێڵاوی جەماوەریدایەو مانەوەی ئەستەمە، ئەوە تورکیایە بەمەبەستی هێنانەدی خەونەکانی لە بوون بە ئەندام لە یەکێتی ئەوروپادا و هاوکات بەهۆی بەرینبوونەوەی خواستی چارەسەری کێشەی کورد لە تورکیادا، ناچار بووە کە مل بدات و خەریکی بەڵێن دانە، ئێران بەجیا لە قوتبی بوونەوەی کێشەی ناوخۆی سەرانی رژێم بەدوای سوریادا دوور نییە تسۆنامی راپەڕین و شۆرش یەخەگیری نەبێت، وە بە جیا لەهەموو ئەمانە ئەم دەورەیە دەورەی دوبارە وەلانانی دەسەڵاتە ملهورەکان، پێناسەکردنەوەی دەسەڵاتدراێتی و ئاڵوگؤرە لە سیستەمی حکومرانیدا، هەروەها دەورەی ئیرادەکردن و بڕیاردانە و خەڵک ترس و سامی لەدەسەڵاتەکان شکاوەو شکاندنی تەلیسمی ترسی ئەم دەوڵەتانە زۆر سادە بۆتەوە. هەروەها لەمیژووی تا ئیستای دنیادا نەبووە چارەسەری کیشەیەک بێ کێشە بێت، یان بەدەست هێنانی ماف ناخرێتە سەر سینیەک و پێشکەش ناکرێت بە خەبات و لێبڕاوی و کۆکردنەوەی هێزی جەماوەری پشیتیوانی دنیای ئازادیخوازی مەیسەر دەبێت، هاتنە مەیدانی ملیۆنی خەڵکی کوردستان و پشتیوانی خەڵکی ولاتانی ناوچەکەو پشتیوانی ڕای گشتی دنیا لە بزوتنەوەیەکی ئازادیخوازانە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی مۆدێرن، تاکە زامنی پوچەڵکردنەوەی هەڕەشەکان و درۆکانی ناسیونالیزمی کوردو حزبەکانیەتی.

هاوڵاتی: رانەگەیاندنى دەوڵەتى نەتەوەیى کوردى خەلەلێکە لە تێڕوانینى تاک و شەقامدایە یان لە گوتارىسیاسی کوردیدا؟ یان هەردووکیان پێکەوە؟

عەبدوڵا مەحمود: ڕانەگەیاندنی یان بەدەستەوە نەگرتنی خواستی پێکهێنانی دەوڵەت زۆرتر پەیوەندی بە دەسەڵاتی حزبەکانی کوردستانەوە هەیە، ئەم پرسەیان کردۆتە پرسێکی گران و گەورەی وەها تاڕادەی سەرچڵییەکی شێتانە. هاوکاتیش هەر ئەم دەسەڵاتە بە سانایی رێگا نادات بە حزب و لایەنی سیاسی تر کە ئازادانە کار بۆ چارەسەری ئەم پرسە و سازدانی خەڵکی بکەن و هەڵسوڕان بەو ئاقارەدا بکەن. ئەمەش نیشانەی ئەوەیە تاک و شەقام پێشوازی لەپێکهێنانی دەوڵەت دەکەن.

دەسەڵاتی قەومی کورد، ‌هێندەی ڕویان لە ڕازیکردنی وڵاتانی کۆنەپەرستی ناوچەکەیە ‌هێندە بۆیان گرنگ نییە مل بدەن بە خواست و ئیرادەی خەڵکی کوردستان و حزب و لایەنە سیاسیەکانی نەیاری خۆیان.

گومان لەوەدا نییە چ تاک و چ شەقام لەگەڵ خواستی سەربەخۆیی و دامەزراندنی دەوڵەتدان، بەڵام ئەم دەسەڵاتە دەسەڵاتێکی کەڕ و سەرو خەڵکییە، ئەگەر نا چ شتێک ڕێگرە راپرسیەک ئەنجام بدات تا بزانرێت خەڵکی کوردستان چییان دەوێت.

هاوڵاتی: ئەوەى لە کوردستاندا هەیە، کاریزماى خێل، کاریزماى حزبە، خیڵ و حزب دەستەو گروپێکى بان نەتەوەیین، پێتان وا نییە نەبوونى کاریزمایەکى نەتەوەیى یەکێک بێت لە ئاستەنگەکانى بەردەم کارکردن بۆ راگەیاندنى دەوڵەتى سەربەخۆ؟

عەبدوڵا مەحمود: نەخێر ئەمانە هیچیان نیین، چارەسەری پرسی نەتەوەیی بە ناسیونالیزم و هێزە نەتەوەییەکان ناکرێت، ئەمانە پێداویستی مێژووی خۆیان لەدەست داوە. وە بونەتە سەرباری پێداویستی مێژوویی. بەکردەوەش ئەوەی لە کوردستان رێگرە لەوەی ئەم کێشە سەرەتانییە بە چارەسەر بگات، حزبە ناسیونالیستەکانن. ئێوە تەماشا بکەن هێندەی یەکێتی و پارتی سوێند بەیەکپارچەیی عێراق دەخۆن، ‌هێندەی هەوڵدەدەن کوردستان بە عێراقەوە بلکێنەوە، هێندەی چاویان لە بیناکردنەوەی دەوڵەتی عێراق و حکومەتی عێراقە کە خۆشیان تیادا خاوەن بەش بن، ئەوەیان بۆ گرنگ نییە کوردستان سەربەخۆ بێت و ببێتە وڵاتیکی سەربەخۆی سەردەمی، هۆکەشی ئەوەیە ئەگەر ئەمە ڕوبدات ئەمان چ لەسەر ئاستی عێراق و ناوچەکەو چ لە کوردستانی خاوەن دەوڵەتی مۆدێرندا، بێکارە دەمێنەوە. کێشەی خەڵکی کوردستان خێرو بەرەکەتێکە بۆ مانەوەیان و بەشدارێتیان لەگەڵ ناوەندو درێژەدان بەدەسەڵاتیان بەسەر خەڵکی کوردساتانی بێ قەوارەی دەوڵەتیدا. کاریزماش پێشمەرجی بەدەوڵەت بوون نییە و بەپێچەوانەوە ئەوانە دەبنە کاریزما کە رەوندێک و گرێیەکی سیاسی گەورەیان بە ئاقارێکی تەندروست و ئینسانیدا، بردوەو بەسەرکەوتن گەیاندووە. لینین ئەوکاتە بوو بە کاریزما کە شۆڕشی ئۆکتۆبەر سەرکەوت، ماندیلا ئەوکاتەی توانی ببێتە کاریزما کە ئاپارتایدی رەگەزی بەکۆتا گەیشت...تاد

هاوڵاتی: دەوڵەتى نەتەوەیى یەکێکە لەدەرکەوتەکانى مۆدێرنێتە، ئێمە لەناو دەرکەوتەکانى ترى مۆدێرنێتى دا دەژین، خۆ بواردن لەو دەرکەوتە گرنگە دەگەڕێنیتەوە بۆچى؟

عەبدوڵا مەحمود: زۆر گرنگە کەباسی دەوڵەتسازی دەکەین، راستییە جێکەوتوەکان فەرامۆش نەکەین. پرۆسەی دەوڵەتسازی هی سەردەمی مۆدێرنە و بەرهەمی مۆدێرنەیە، کەئەم کاتە شێوەی پێکهاتن و دروستبوونی تەواو جیاوازە لەدەورانی وەستانەوە بەرووی کۆلۆنیالیزم و داگیرکاری ئەمپریالیستی و سەربەخۆخوازی لەدەستی ئیمپریالیزمدا، هەروەها جیاوازیشە لە سەردەمی ئەمڕۆ.

دەوڵەت سازی سەردەمی مۆدێرنە یان شۆرشی پیشەسازی بەرهەمی کۆتاییهاتن و بەش بەشبوونی ئیمپراتۆریەتە کۆنە جیهانداگرەکانی دنیا بوو بۆ یەکەی سیاسی نوێ، دەوڵەتی نوێ، قەوارەی نوێ. دەورانی کۆتاییهاتنی سەردەمێک و بنیاتنانی سەردەمێکی نوی بووە، تووڕدانی کۆمەڵگای کلاسیکی کشتوکاڵی و دەسەڵاتی فیودالی دامەزراندنی کۆمەڵگای پیشەسازی مۆدێرن و سەرمایەداریی بووە. ئەمە دابەشبوونێکی نوێی کۆمەڵگاو سازدانی بازاڕی گەورەی هاوبەش بووە، کە هاوکات لەگەڵ خۆیدا یەکخستنی سیستەمی خوێندن وپەروەردەو فێرکرنی ‌هێنا، وەپاشەکشەی بە دەسەڵاتی کلیساو دین کردووە. تا ئەو رادەیەیی پێكهاتنی دەوڵەتی نەتەوەیی هاوشانی عەلمانیەت پێناسە دەکرێت، وە ئەوکاتە هیچکام لە زمان یان دین و کەلتور، مەبنای پێکهاتنی دەوڵەتی نەتەوەیی نەبوون، تەنانەت بنەماکەی قەوم و قەومچیتی نەبوو، بەڵکە ئاوێزانبوونی قەومە جیاوازەکان بوو لە چوارچێوەی میللەت و دەوڵەتسازی ئەوکاتەدا.

هەروها سەردەمی جەنگی جیهانی یەکەم و دوای جەنگ رووبەڕووی دەورانێکی تری دەوڵەت سازی و سەربەخۆی وڵاتان و پێکهاتنی دەوڵەتسازی دەبینەوە، کە بنەماکەی کۆتاییهێنانە بە داگیرکاری و دەسەڵاتی کۆلۆنیالی و ئەمپریالیستی، دیارە لە ئێستادا باسی دەوڵەتسازی و سەربەخۆیی تەواو لەهەردوو دەورانی پێشوو جیاوازە، بەتایبەتیش پرسی دەوڵەت بۆ کوردستان و فەلەستین زۆر تایبەتی ترو جیاوازترە.

ئەوەی کەخۆ دوور دەگرێت لەم پرسە ناسیونالیزمی کوردە. ناسیونالیزمی کوردی خۆدان لەم مەسەلەیە بە ئاوابوونی نەخشی سیاسی و جێپێی خۆی لە عێراقی ئێستادا، دەبینێ. بۆیە ئەگەر لایەن و کەسانێکیش ئەم پرسەیان لەگەڵ باس بکەن، دەڵین ئێمە لەگەڵ جیابوونەوەو پێکهێنانی دەوڵەتدا نیین.

هاوڵاتی: بەراى ئێوە کارکردن بۆ پێکهێنانى دەوڵەتى سەربەخۆ لەکوێوە دەست پێدەکات، لەراگەیاندنى لەمیدیاکانەوە یان لەخۆ ئامادەکردن و رێکخستنى ماڵى کوردى؟

عەبدوڵا مەحمود: دیارە دەستبردن بۆ هەر گەڵاڵەو پرۆژەیەکی گرنگ پێویستی بەدەستپێشخەریەک هەیە، دەشێ ئەم دەستپێشخەرییە بژاردەیەکی سیاسی یان حزب و ڕێکخراوەیەکی سیاسی بێت. گرنگ ئەوەیە زەمینەکانی پێکهاتنی دەوڵەت دەمێکە ئامادەییی هەیەو خواستێکی بەرینی جەماوەریشە، ئەوەی کە پێویستە گوڕینی خواستی پێکهاتنی دەوڵەتە بۆ بزوتنەوەیەکی فراوانی جەماوەری و سەراسەری و بەدەست هێنانی پشتیوانی ناوچەیی و نێودەوڵەتی... ئەمەش بەبێ هاتنە مەیدانی بزوتنەوەیەکی کارای مۆدێرن بەسەمەر ناگات. دیارە لەم نێوەدا میدیا دەتوانێ نەخشی زۆر بەرجەستەو کاریگەر بگێڕیت.

هاوڵاتی: بەراى ئێوە هیچ دیالۆگێک یان خاڵێکى هاوبەش یان سینارۆیەکى پێشوەخت هەیە لەنێو لایەنە سیاسییەکاندا بەتایەتى نێوان پارتى و یەکێتى کە خاوەن رێککەوتنامەى ستراتیژین لەسەر سەربەخۆى کوردستان؟

عەبدوڵا مەحمود: یەکێتی و پارتی هەرگیز خاوەنی پرۆژەی ستراتیجی نیین، زۆرتر بە نرخی رۆژ و لە ململانێی ناوچەیی و ئاڵوگۆر و تەکانە گەورە کۆمەڵایەتی و سیاسیەکان، کەڵک وەردەگرن. بۆیە لام وانییە هیج سیناریۆیەک هەبێت جگە لەوەی لە ئێستادا نایانەوێت و بە قازانجی خۆیانی نازانن ئەم پرسە، بەشوێنێک بگات. هێشتا لەسەر زەمینەی مانەوەی ئەم پرسە ژیانی سیاسی دەکەن. بەڵام زۆرجار و لەچوارچێوەی ململانێێ خۆیان لەگەڵ ناوەند، یان سازانەکانیان لەگەڵ لایەنەکانی تر، یان لەدۆخی ئاڵۆزکاو کاتی گرژیەکاندا، باسی سەربەخۆی دەوروژێنن یان دەیسپێرنە کەسان و کۆڕو کۆمەڵی نزیک و راسپێردراوی خۆیان تا بەدەستەوەگرتنی سەربەخۆی بکەنە کارتی گوشارو ئامرازی دەستکەوتی زیاتر... کە نمونەکەی "بزوتنەوەی ریفراندۆم" بوو.

هاوڵاتی: بەراى ئێوە رێگرییە جدییەکانى بەردەم پێکهێنانى دەوڵەتى سەربەخۆ لەباشور ئابورین یان سیاسى؟

عەبدوڵا مەحمود: بەجیا لە یەکێتی و پارتی کە خۆیان کۆسپێکی سەرەکی بەردەم چارەسەری ریشەیی کێشەی خەڵکی کوردستانن. گرفتی سەرەکی بێگومان سیاسییە. ئامادەیی سیاسی و ئیرادە بۆ ئەم پرسە لاوازە. هەر کاتێک ئامادەیی سیاسی یانی بزوتنەوەیەکی سیاسی خاوەن ئیرادە هاتە مەیدان و توانی خەڵکی کوردستان لەدەوری خواستی جیابوونەوەی کوردستان و پێکهاتنی وڵاتێکی سەربەخۆی مۆدیرن و ئازاد و رێکبخات، دەتوانێ هەنگاو بە هەنگاو گرفتەکانی تر وەلابنێ.

هاوڵاتی: ئێستا هەرێمى کوردستان، تارادەیەکى زۆر هەرێمێکە کە لەرووى ئابورى و سیاسییەوە نیمچە سەربەخۆیە، بەراى ئێوە چى بکرێت بۆ ئەوەى کوردستان ئابورییەکى سەربەخۆى خۆى هەبێت؟

عەبدوڵا مەحمود: پیشمەرجی سەربەخۆیی ئابوری، سەربەخۆیی حقوقی و سیاسییە بۆ کوردستان. کێشەی سیاسی و حقوقی کوردستانە کە کۆسپی بەردەم ئابورییەکی سەربەخۆی بەهێزە. کوردستان خاوەنی سەرمایەکی زۆری سامانی ژیر زەوییە بەتایبەت نەوتە، هەروەها خاوەنی زەوی کشتوکاڵی، سامانی ئاژەڵداری و ئاوە... ئەگەر کوردستان جیابێتەوە و دەوڵەتێکی مۆدیرنی پشت بەستوو بە دەورو بەشداری راستەوخۆو ئازادانەی خەڵکی دروست بێت، کێشەیەک نابێت بەناوی كێشەی ئابورییەوە. دەبێ بۆ سەربەخۆیی ئابوری، سەربەخۆی سیاسی و حقوقی زامن بکرێت.

هاوڵاتی: بەراى تۆ کێ مافى چارەنووسى نەتەوە دەستنیشان دەکات، بەتایبەتى ئەگەر نەتەوەیەک وەک کەمایەتى سەیری بکرێت، نەتەوەکە خۆى یان لایەنى دەرەکى؟

عەبدوڵا مەحمود: بێگومان ئەو خەڵکانەی چارەنووسیان نادیارە، هەڵواسراوە، دەستی بەسەرداگیراوە، ئەوە هەر ئەوانیشن کە دەبێ خۆیان رێک بخەن و ئیرادە بکەن و بۆی بێنە مەیدان و بڕیار لەسەر چارەنوسی خۆیان بدەن، نەک هیچ لایەن و هێزیكی دەرەکی. ئەوە رووینەداوە لایەن و هێزو ناوەندێکی سیاسی دەرەکی لەخۆیانەوە بێن و پرسی جغرافیایەک و گرفتێکی بناغەیی و سیاسی، بکەنە ئەجندای خۆیان. بۆیە ئەوەی پێویستە ئەوەیە کە خەڵکی کوردستان خاوەنی کێشەیەکن و چارەسەری کێشەکە دەبێ بەدەستی خۆیان بێت و پشتیوانی ناوچەیی و جیهانی بۆ بەدەست بهێنرێت.

هاوڵاتی: ئاخۆ مەرجە هەموو جیابوونەوەیەک لەرێگەى توندوتیژى و خوێن ڕشتنەوە بێت، بەتایبەت لەم سەردەمەدا؟

عەبدوڵا مەحمود: بەداخەوە هیچ کێشەیەکی قوڵی سیاسی لە دنیادا بێ کێشە و بێتوندوتیژی بەچارەسەر نەگەیشتووە، جا یان ڕاستەوخۆ دەست براوە بۆ توندوتیژی یان ناراستەوخۆ لە رێگای جەنگی بەوەکالەتەوە، توندوتیژی کراوە. دیارە زۆر باش دەبوو کە بەبێ کێشە بە بێ توندوتیژی پرسی خەڵکی کوردستان بە چارەسەر بگات، ئەمە خواستی خەڵکی کوردستان و دنیای شارستانییە، بەڵام بەدوری دەزانم وڵاتانی ناوچەکە ملهوری نەنوێنن... ئەوەی کە دەتوانێ ئاستی ئەم ملهوری نواندن و توندوتیژییە کەم بکاتەوە، بزوتنەوەی جەماوەریی ملیۆنییە بە بەهرەمەند بوون لە پشتیوانی جەماوەری ناوچەکەو دنیا.

 

هاوڵاتی: پێداویستیەکانی پێکهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆی کورد چین؟ لەئێستادا ئەو پێداویستیانە تاچەند لەبەردەستدان؟ چی بکرێت لەسەر ئاستی ناوخۆ و دەرەوە بۆ پێکهێنانی دەوڵەتی کوردی؟

عەبدوڵا مەحمود: بۆ پێکهاتنی دەوڵەتێک یان جیابونەوەی رەسمی جغرافیایەک لە جغرافیایەکی تر، پێداویستی سیاسی دەیسەپێنی، واتە گرفتی سیاسی. قوڵبونەوەی گرفتی سیاسی و بوونی بە گرێیەکی گەورە کە مافی وەکو یەکی و یەکسانی هاوڵاتیان لە بەرامبەر یاسادا، دەستە بەندی بکات و هەڵاواردن پلەبەندی هاوڵاتیان بکات لەسەر بنەمای قەومی و لەونێوەشدا رێگایەک و دەسەڵات و سیستەمێک پێک نەیەت کە کۆتایی بەم جیاکاری و پلەبەندییە بهێنێ، بێگومان جەنگ و توندوتیژی دەبنە قسەکەر. ئەوەی کە وای کردووە پرسی پێکهێنانی دەوڵەت لەکوردستان تا ئێستا پرسێکی سەرەکی بێت، پرسی وەڵامدانەوەیە بە کێشەیەکی سیاسی بە پاشخانێکی مێژوویی و ناوچەیی و جەنگێکی زنجیرەیی و ململانێییەکی نەبڕاوە... کە ئاسۆیەکی بۆ بەیەکەوە ژیان و تیكەڵ بەیەکبوونەوە نەهێشتۆتەوە و دەسەڵات و سیستەمێک بوونی نییە کە ناسنامەی هاوڵاتی بوون لەجیگای ناسنامەی کورد بوون و عەرەب بوون تورک بوون...تاد، بکاتە ناسنامەی ولاتی و حکومی. وە هەموو هاوڵاتیان لەبەرامبەر بە یاسادا یەکسان بن. ئەمە گرفتی سەرەکییە و ئاسۆیەکیش لە ئێستادا بۆ دامەزراندنی سیستەمێکی ئاوا بوونی نییە. ئەمەشە مەبنای پێداویستی دەوڵەتسازی لە کوردستان. دیارە من مەبەستم دەوڵەتی کوردی و سەبەخۆیی کوردی نییە، مەبەستم پێکهاتنی دەوڵەتێکی مۆدێرنی غەیرە قەومییە، سەربەخۆیی و پێکهێنانی دەوڵەتێکی سەربەخۆ لەکوردستان لەبنەرەتدا بۆ کۆتاییهێنانە بە ناسنامەی قەومی. پێکهێنانی دەوڵەتی قەومی دیسان زەمینە سازکردنەوەیە بۆ ململانیی قەومی و هەڵاواردنی قەومی و پلەبەندی هاوڵاتیانی کوردستان لەسەر بنەمای قەومی. پێدوایستی پێكهاتنی دەوڵەتێكی سەربەخۆ چەندە گرنگە بۆ چارەسەری کارسازی پرسی خەڵکی کوردستان، وەستانەوە بەرووی هەر هەوڵێكی قەوم خوازانەدا بۆ پێکهاتنی دەوڵەتێکی قەومی چەند بارە پێویستترە.

ئەوەی کە پیویستە بکرێت ئەوەیە کە خواستی خەڵکی کوردستان بۆ سەربەخۆیی جیا ناکرێتەوە لە خواستی ئەم خەڵکە بۆ ئازادی و دەستەڕاگەیشتنی بە مافە فەردی و مەدەنی و جیهان داگرەکانی ئینسان. ئەم خواستە رەوایە پێویستە بەوێنەی بزوتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی فراوان خۆی نمایش بکات، وە لەخواستەوە ببێتە بە بزوتنەوەیەکی جەماوەری کە ئاڵا و ئاسۆی ئازادیخوازی و پێشرەوانەی خۆی نمایش بکات و ئاسۆی خۆی لە ئاسۆی بزوتنەوەو هەوڵە قەومی و دواکەوتووەکان جیابکاتەوە. پلاتفۆرمی پێشکەوتنخوازانەی خۆی بەرزبکاتەوەو بکاتە مەبنای کۆکردنەوەو وەرێخستنی بزوتنەوەیەکی ملیۆنی لە کوردستان، کە ئەمەش دەتوانێ پشتیوانی ناوچەیی و دنیا دەستەبەر بکات و دەستی رژێمە ملهورەکانیش بۆ دەستێوەردان و ملهوری نواندن ببەستێ.

١٨/١١/٢٠١١

لە رۆژنامەی هاوڵاتی ژمارەکانی(٧٨٥،٧٨٦) بەرواری ٢٣-٢٧/١١/٢٠١١ بڵاوکراوەتەوە

 

 

له‌ چاوه‌ی کامێڕاوه